تاريخ و باستان شناسي تالش

استفاده از مطالب اين پايگاه با ذكرمنبع و نام نويسنده/مترجم آزاد است

مقالات این بخش

تالش زادگاه زرتشت

فرزندان شيخ صفي در تالش

گزارشي از پژوهش هاي باستان شناسي در تالش

ماسوله خرامينگاه سبز تاريخ تالش

قلعه ي ليسار(چهار مقاله)

قلعه رود خان

ايسپيه مزگت

معماري آتشکده تالش

دژ قلعه رودخان يادمان باستاني

جاذبه هاي گردشگري

بابك خرم دين

آثارتاريخي كشف شده در تالش

آثار اورارتو و تالش

نگاهي به ريشه كلمه تالش

مناره تاريخي گسكر

تالش‌ در يك‌ نگاه‌

علي عبدلي

نام‌ تالش‌

در اسناد ومنابع‌ پيش‌ از اسلام‌ ، كلمه‌ «تالش‌» ديده‌ نشده‌ است‌ .بسياري‌ ازپژوهشگران‌ ، تالش‌ را با قوم‌ «كادوس‌» كه‌ از آن‌ در منابع‌ يونان‌ و روم‌ باستان‌ يادشده‌است‌، يكي‌ مي‌ دانند (پيرنيا1370،ج‌2،ص‌1129، رضا1360،ص‌16و17،كسروي‌1356،ص‌283و5-424).به‌ نظر مي‌ رسد «تاتاگوش‌» مندرج‌ در كتيبه‌ هاي‌ هخامنشي‌ و «تاتاي‌ گين‌ گيبري‌»آمده‌ در الواح‌ آشوري‌ ، با تالش‌ كنوني‌ يكي‌ باشد . يونانيان‌ اين‌ كلمه‌ را «كادوس‌» خوانده‌اند .(عبدلي‌ الف‌1378،ص‌ 18تا29).

در منبع‌ سده‌ هاي‌ نخست‌ اسلام‌ از اين‌ قوم‌ با نام‌ طيلسان‌ ياد شده‌ است‌ . ياقوت‌حَمَوي‌ ذيل‌ ماده‌ طيلسان‌ ، به‌ نقل‌ از اصمعي‌ ، لغت‌ شناس‌ سده‌ دوم‌ هجري‌ توضيح‌ مي‌دهد كه‌ طيلسان‌ با تالشان‌ يكي‌ است‌ (لسترنج‌ 1364،ص‌ 186)واژه‌ تالش‌ در اواسط‌ سده‌هفتم‌ هـ .ق‌ متروك‌ و كلمه‌ تالش‌ به‌ جاي‌ آن‌ تدريجا"وارد منبع‌ تاريخ‌ وجغرافياي‌ ايران‌شده‌ است‌ (حافظ‌ ابرو1317، ص‌73،دانشنامه‌ جهان‌ اسلام‌ ذيل‌ تالش‌).

: سيماي‌ تاريخي‌

از تالشان‌ - كادوسان‌ در زمره‌ اقوام‌ ساكن‌ در نجد ايران‌ ، پيش‌ از ورود آريايي‌ ها به‌اين‌ سرزمين‌ ياد شده‌ است‌ (پيرنيا1370،ج‌ 1،ص‌157)در تاريخ‌ ماد آمده‌ است‌ : كادوسيان‌يك‌ قبيله‌ مهم‌ مستقل‌ بودند كه‌ در كوههاي‌ جنوب‌ ارس‌ ، نزديك‌ در ياي‌ كاسپين‌ زندگي‌مي‌ كردند .(دياكونوف‌1357،ص‌ 607) بنا به‌ برخي‌ روايات‌ اين‌ قبيله‌ در اتحاديه‌ اي‌ كه‌ به‌تشكيل‌ دولت‌ ماد انجاميد ، عضويت‌ داشته‌ ودر اواخر دوره‌ مادها از آن‌ اتحاديه‌ خارج‌شده‌ است‌ .(پيرنيا،ج‌ 1،ص‌ 201-200) .

تالشان‌ براي‌ نخستين‌ باربه‌ اطاعت‌ از كوروش‌ بزرگ‌ گردن‌ نهادند.(دياكونوف‌،ص‌ 608)به‌ روايتي‌ ديگر اقوام‌ سلحشور و كوه‌ نشين‌ كادوس‌ نه‌ تنها در زمان‌ مادهادر استقلال‌ به‌سر مي‌ برد بلكه‌ تبعيت‌ هخامنشيان‌ را نيز نپذيرفت‌ (علي‌ اف‌ 1378،31).كادوسها تا زمان‌سلطنت‌ شاهپور اول‌ -440ميلادي‌- از استقلال‌ كامل‌ برخوردار بودند. خودزكو،1354،ص‌19)

گويادر اوايل‌ اسلام‌ سرزمين‌ تالشان‌ هم‌ زمان‌ با ديار ديلم‌ و بَبَر يك‌ بار به‌ وسيله‌وليدبن‌ عُقوبة‌ بن‌ ابي‌ معيط‌ و يك‌ بار نيز به‌ وسيله‌ برائبن‌ عازب‌ ، گشوده‌ شده‌ است‌ (طبري‌1362،ج‌ 5،ص‌ 2902،بلاذري‌ 1364،ص‌77و81،ابن‌ اثير1365،ج‌3،ص‌11).

از سكوت‌ منابع‌ تاريخي‌ در مورد قوم‌ تالش‌ تا دوره‌ ايلخانان‌ مغول‌ مي‌ توان‌ اين‌استنباط‌ را داشت‌ كه‌ قوم‌ مذكور در جريان‌ رويدادهاي‌ مهم‌ آن‌ دوران‌ مستقلا"حضورقابل‌ ذكري‌ نداشته‌ است‌ . در دوره‌ مغول‌ ، تالشان‌ به‌ لحاظ‌ حفظ‌ اقتدار سنتي‌ خود ، ياغي‌به‌ شمار مي‌ آمدند و گويا به‌ امر الجايتو در سال‌ 670هـ .ق‌ سركوب‌ وتاراج‌ شدند(حافظ‌ابرو1317،ص‌ 73، رابينو1350،ص‌461)

تيموريان‌ با قوم‌ تالش‌ رابطه‌ اي‌ بر سبيل‌ مدارا داشته‌ اند. بنا به‌ نوشته‌ حافظ‌ ابرو (ج‌4،ص‌ 750) بزرگان‌ تالش‌ در سال‌ 824 هـ . ق‌ به‌ ملاقات‌ شاهرخ‌ تيموري‌ در قره‌ باغ‌ رفته‌اند . اما پس‌ از مرگ‌ تيمور وبروز آثار ضعف‌ در دولت‌ گوركاني‌ ، تالشان‌ بر جانشينان‌ وي‌ياغي‌ مي‌ شوند (ابوبكر تهراني‌ 1356،493).

تالشان‌ در اواخر دوره‌ تيموري‌ نزديك‌ ترين‌ روابط‌ را با خانقاه‌ شيخ‌ صفي‌ داشته‌ اند .تاريخ‌ اميني‌ گواهي‌ مي‌ دهد كه‌ پشتيبانان‌ اصلي‌ شيخ‌ صفي‌ دوگروه‌ بودند . يكي‌ امراي‌ولايت‌ تالش‌ و ديگر بزرگان‌ آسياي‌ صغير . همين‌ دوگروه‌ بودند كه‌ از فرزند او ، شيخ‌صدرالدين‌ به‌ صورت‌ گسترده‌ حمايت‌ كردند.(مينورسكي‌ 1361،ص‌ 241) در لشكر كشي‌شيخ‌ حيدر به‌ داغستان‌ ، بخش‌ مهمي‌ از لشكريان‌ وي‌ را تالشان‌ تشكيل‌ مي‌دادند.(جهانگشاي‌ خاقان‌1364،ص‌ 238) پس‌ از مرگ‌ شيخ‌ حيدر سرپرستي‌ فرزند وي‌اسماعيل‌ ميرزا ، عملا" بر عهده‌ تالشان‌ قرار گرفت‌ . گروه‌ اندكي‌ از صوفيان‌ از جمله‌دَدَبيگ‌ تالش‌ در آن‌ امرنقش‌ اصلي‌ داشتند(تركمان‌ 1364،ص‌ 22) .

با ظهور دولت‌ افشاريه‌ قوم‌ تالش‌ نخست‌ اظهار تبعيت‌ مي‌ نمايد و پانصد تن‌ ازفرزندان‌ اعيان‌ تالش‌ داوطلبانه‌ مأمور خدمت‌ در اردوي‌ نادر مي‌ شوند ( بوراديگاهي‌1378،ص‌ 58-57).اما فشارهاي‌ مالياتي‌ و سياسي‌ بر تالشان‌ در سال‌ 1774ميلادي‌ منجربه‌ قيام‌ گسترده‌ آنها به‌ قصد براندازي‌ دولت‌ نادرشاه‌ مي‌ شود.(آرنوا..1356،202).

در دوره‌ زنديه‌ واوايل‌ قاجاريه‌ ، قوم‌ تالش‌ در سه‌ حاكم‌ نشين‌ لنكران‌ وگسكرو فومن‌متمركز بود (ميرزا احمد1380،ص‌ 32) با وقوع‌ جنگهاي‌ استعماري‌ روسيه‌ عليه‌ ايران‌ و به‌موجب‌ عقد قرارداد ننگين‌ تركمنچاي‌ «21فوريه‌ 1828» نيمه‌ شمالي‌ سرزمين‌ قومي‌تالش‌ به‌ مركزيت‌ لنكران‌ تا رودخانه‌ آستاراچاي‌ به‌ تصرف‌ روسيه‌ درآمد و نيمه‌ جنوبي‌آن‌ به‌ صورت‌ هشت‌ حاكم‌ نشين‌ با نامهاي‌ : نمين‌ و آستارا، كرگانرود ، اسالم‌ ، تالشدولا ،شاندرمن‌ ، ماسال‌ ، فومن‌ و شفت‌ .در تركيب‌ ايران‌ باقي‌ ماند.

سرزمين‌ :

منطقه‌ قومي‌ تالش‌ از حدود شهرستان‌ رودبار گيلان‌ آغاز مي‌ شود و با دربرگرفتن‌سراسر آبريز شرقي‌ البرز شمالي‌ - جبال‌ تالش‌ و جلگه‌ هاي‌ ساحلي‌ آن‌ ، از كپورچال‌ تامغان‌ شرقي‌ و شهرستان‌ ساليان‌ در خاك‌ شيروان‌ (جمهوري‌ آذربايجان‌كنوني‌) امتداد مي‌يابد (عبدلي‌ 1380الف‌،ص‌ 112) مارسل‌ بازن‌ با ترسيم‌ نقشه‌ هايي‌ ، حدود منطقه‌ي‌ مذكور رامشخص‌ كرده‌ است‌ (ج‌ 1،ص‌ 20و21-ج‌ 2،ص‌ 636و639) اين‌ منطقه‌ به‌ سه‌ حوزه‌ تقسيم‌ مي‌شود 1 - حوزه‌ شمالي‌ شامل‌ شهرستانهاي‌ - رايونهاي‌ : آستارا ، لنكران‌، لريك‌، ماساللي‌ ،بيله‌ سوار ، ياردملي‌ و جليل‌ آباد .(رجبوف‌ 1992،ص‌ 2) 2 - حوزه‌ مياني‌ شامل‌ شهرستانهاي‌: آستارا، تالش‌ ، رضوانشهر و ماسال‌ . 3 - حوزه‌ جنوبي‌ كه‌ در برگيرنده‌ شهرستانهاي‌فومن‌ و شفت‌ مي‌ باشد و مارسل‌ بازن‌ حدود اين‌ حوزه‌ را از شاندرمن‌ تا چنار رودخان‌نوشته‌ است‌ (ج‌ 2،634) بخشهايي‌ از منطقه‌ قومي‌ تالش‌ نيز در محدوده‌ شهرستانهاي‌ نمين‌، رودبار ، بندر انزلي‌ و صومعه‌ سرا قرار گرفته‌ است‌ .(بازن‌ ،ج‌ 2،ص‌ 634).

نقاط‌ مسكوني‌ تالشان‌ در گذشته‌ بيشتر از حال‌ به‌ سوي‌ شمال‌ پيش‌ رفته‌ بود و با نقاط‌تات‌ نشين‌ جنوب‌ قفقاز تماس‌ مي‌ يافت‌ (اُرانسكي‌ 1358،ص‌ 317) و به‌ نظر مي‌ رسد كه‌ ازجانب‌ شمال‌ غرب‌ نيز به‌ ارسباران‌ و رودخانه‌ ارس‌ امتداد مي‌ يافت‌ و با ميتانيان‌ وارمنيان‌ همسايه‌ بودند(علي‌ اف‌ ،ص‌ 30،دياكونوف‌،ص‌ 607) آثار اين‌ گستردگي‌ درشمال‌ غربي‌پيوسته‌ آشكار بوده‌ . چنانكه‌ در اواسط‌ سده‌ هفتم‌ هـ . ق‌ اهالي‌ كليبر هنوز مركب‌ از ترك‌ وتالش‌ بودند (مستوفي‌ 1362،ص‌ 84) و نام‌ تالش‌ هنوز بر روي‌ چند طايفه‌ بزرگ‌ مغان‌ وساكن‌ در اراضي‌ جنوب‌ ارس‌ ، همچون‌ ميكائيللو و قوجه‌ بيگ‌ لو كه‌ دست‌ كم‌ نيم‌ قرن‌پيش‌ ازاين‌ مشتمل‌ بر 5000خانوار بودند ، باقي‌ مانده‌ است‌ (لغت‌ نامه‌ دهخدا، ذيل‌ طالش‌ )

پراكندگي‌ :

اطلس‌ پراكندگي‌ تالشان‌ بسيار گسترده‌ است‌ . درايران‌ علاوه‌ بر خانواده‌ هاي‌ نسبتا"زيادي‌ كه‌ به‌ دلايل‌ مختلف‌ ، زاد بوم‌ خود را تدريجا" ترك‌ ودر استانهاي‌ ديگر و حتي‌ درخارج‌ از كشور مقيم‌ شده‌ اند ، گروهها و تيره‌ هاي‌ متعددي‌ از آنها در طول‌ سده‌ هاي‌گذشته‌ به‌ نقاطي‌ ديگر كوچانده‌ شده‌ اند. (عبدلي‌ 1369،ص‌ 173) تالشان‌ مهاجر اغلب‌ درمحل‌ سكونت‌ جديد ، از لحاظ‌ زبان‌ و فرهنگ‌ تحليل‌ رفته‌ اند و لي‌ نامشان‌ هنوز بر روي‌روستا ها و محله‌ هاي‌ مورد سكونتشان‌ باقي‌ مانده‌ است‌ . اكنون‌ در بخشهاي‌ : مركزي‌رشت‌ ، چهار اويماق‌ مراقه‌ ، نشتارود تنكابي‌ ، مسير جاده‌ لاهيجان‌ به‌ لنگرود، رامسر ،گيلخوران‌ قائمشهر و بهشهر ، آباديهايي‌ به‌ نام‌ تالش‌ محله‌ وجود دارد.(لغت‌ نامه‌ دهخدا،ذيل‌طالش‌) همچنين‌ در جمهوري‌ آذربايجان‌ علاوه‌ بر سراسراراضي‌ جنوب‌ رودخانه‌ كورا،درشهرستانهاي‌:جواد، شماخي‌ و جوانشير نيز نُه‌ روستاي‌ تالش‌ نشين‌ وجود دارد(وليلي‌1993،ص‌ 53) .

در زمان‌ حكومت‌ استالين‌ ،گروههاي‌ كثيري‌ از تالشان‌ جمهوري‌ آذربايجان‌ به‌ ديگرجمهوري‌ هاي‌ اتحاد جماهير شوروي‌ تبعيد شدند و اكنون‌ در كشور قزاقستان‌ ،شهرها وروستاها ي‌ : چيمكنت‌ 150خانوار ، جوناود 200خانوار ، آريس‌ 200خانوار، مامايفكا500خانوار ، حومه‌ ي‌ شهر چيمكنت‌ 540خانوار تالش‌ زندگي‌ مي‌ كنند و خانوار هايي‌ نيزدر روستاهاي‌ : چرينفكا و خواجه‌ طوغار ، سوت‌ كند ، چالدار ، فولوت‌ و رباط‌ كشور مذكوربه‌ سر مي‌ برند

ساختار اجتماعي‌ :

جامعه‌ي‌ قومي‌ تالش‌ داراي‌ ساختار ايلي‌ و مبتني‌ است‌ بر : كوچ‌ «خانواده‌» ، دَدَزواَ «دودمان‌» ، طايفه‌ ، تيره‌ و اِل‌ «ايل‌» هريك‌ از اين‌ اركان‌ پنجگانه‌ تعريف‌ ويژه‌ خود رادارد.(عبدلي‌ 1373، ص‌ 39)

ساختار ايلي‌ در تالش‌ شمالي‌ در هم‌ ريخته‌ است‌، در تالش‌ جنوبي‌ ‌ روبه‌ فراموشي‌ نهاده‌ اما در منطقه‌ بين‌ شهرهاي‌ تالش‌ و ماسال‌ كاملا" حفظ‌ شده‌ است‌ . اهالي‌ منطقه‌ مذكور با نام‌ و سلسله‌ مراتب‌ايلي‌ خود آشنا هستند . به‌ طور مثال‌ - شاندرميني‌ (شاندرمني‌) ها خود را وابسته‌ به‌هشت‌ تيره‌ (طايفه‌) به‌ نامهاي‌ : باي‌َ زا ، خسارَ زا، چَپ‌َ زا ، ايسي‌َ زا ، اَيمات‌ ، سيا مئرد،ماف‌وسنان‌ مي‌ دانند . اين‌ تيره‌ ها ايل‌ شاندرمين‌ را تشكيل‌ مي‌ دهند و يا تالشدولايي‌ ها ايل‌خود را متشكل‌ از تيره‌ هاي‌ : اَردَج‌ ، وَسكَج‌ ،بودَغ‌ ، سيندي‌ ، ره‌ ش‌ ، رينَج‌، مين‌َرِج‌ و الل‌َبَش‌َ مي‌ دانند .

كارو پيشه‌ :

قوم‌ تالش‌ متشكل‌ از دو بخش‌ كوه‌ نشين‌ = كوئَج‌ و جلگه‌ نشين‌ = گيلونَج‌ مي‌ باشد .بخش‌ كوه‌ نشين‌ دربر گيرنده‌ دو گروه‌ اصلي‌ شغلي‌ است‌ .1 - دامدار كوچ‌ نشين‌ 2 - چندپيشه‌ اسكان‌ يافته‌ .جلگه‌ نشينان‌ نيز به‌ دو بخش‌ اصلي‌ شهر نشين‌ و روستانشين‌ تقسيم‌ مي‌ شود . شهرنشينان‌ در زمينه‌ هاي‌ كارمندي‌ ، كارگري‌ ، صنعت‌ ، تجارت‌ و خدمات‌ اشتغال‌ دارند .بخشي‌ از آنان‌ داراي‌ قطعه‌ زميني‌ مزروعي‌ در روستا و حاشيه‌ شهر مي‌ باشند .روستانشينان‌ نيز عموما" در زمينه‌ كشت‌ برنج‌ و امور جنبي‌ مانند باغداري‌ ، پرورش‌ زنبور، پرورش‌ كرم‌ ابريشم‌ ، نگهداري‌ دام‌ و طيور فعاليت‌ دارند .(عبدلي‌ 1373،ص‌ 76-72،بازن‌ ج‌2، ص‌ 319-321). با اجراي‌ سياست‌ « خروج‌ دام‌ از جنگل‌ » و بيرون‌ راندن‌ اجباري‌ خانوارهاي‌ كوه‌ نشين‌ از محيط‌ كار و زندگي‌ اجدادي‌ آنها و رها ساختنشان‌ در حاشيه‌ شهر ها ازدهه‌ 1370 به‌ اين‌ سو، بخش‌ مهم‌ وسنتي‌ جامعه‌ تالش‌ شاهد وقوع‌ فاجعه‌ اي‌ مي‌ باشد كه‌در سراسر تاريخ‌ آن‌ قوم‌ اتفاقي‌ سهمگين‌ تر از آن‌ رخ‌ نداده‌ است‌ . بر اثر آن‌ سياست‌ كوه‌- جنگل‌ نشينان‌ تالش‌ نه‌ تنها زمين‌ ، شغل‌ وممر معاش‌ شرافتمندانه‌ خود را از دست‌ مي‌دهد و ساختار اجتماعي‌ اش‌ درهم‌ كوبيده‌ مي‌ شود ،بلكه‌ از لحاظ‌ هويت‌ و فرهنگ‌ نيزدچار بحران‌ و اضمهلال‌ مي‌ گردد .

زبان‌ :

زباني‌ كه‌ قوم‌ تالش‌ بدان‌ سخن‌ مي‌ گويند «تالشي‌» ناميده‌ مي‌ شود تالشي‌ از جمله‌زبانهاي‌ موسوم‌ به‌ هند و اروپايي‌ ست‌ كه‌ به‌ شاخه‌ شمال‌ غرب‌ گروه‌ زبانهاي‌ ايراني‌ بازبسته‌ است‌ .(رجبوف‌،ص‌ 2).

به‌ استناد آمار غير رسمي‌ اما مستند به‌ پژوهشهاي‌ موثق‌ ميداني‌ ، در تالش‌ شمالي‌بيش‌ از هشتصد هزار نفر و در تالش‌ جنوبي‌ بيش‌ از پانصد هزار نفر به‌ زبان‌ تالشي‌ سخن‌مي‌ گويند .

زبان‌ تالشي‌ فاقد خط‌ و سابقه‌ ادبيات‌ مكتوب‌ و صورت‌ ادبي‌ مي‌ باشد (صادق‌ زاده‌2002،ص‌ 12-11). از اين‌ رو در سير تحولات‌ تاريخي‌ به‌ لهجه‌ هاي‌ متعددي‌ تقسيم‌ شده‌است‌ و فاصله‌ آن‌ لهجه‌ ها از شمال‌ به‌ جنوب‌ به‌ حدي‌ مي‌ رسد كه‌ اهالي‌ دومنطقه‌ دور ازهم‌ به‌ دشواري‌ سخن‌ يكديگر را درك‌ مي‌ كنند .

لهجه‌ هاي‌ متعدد زبان‌ تالشي‌ ساختار دستوري‌ ، ويژگي‌ آوايي‌ و اشتراكات‌ لغوي‌ درسه‌ گروه‌ همگون‌ قرار مي‌ گيرند و آن‌ سه‌ عبارتند از :1 - تالشي‌ شمال‌. شامل‌ تالش‌جمهوري‌ آذربايجان‌ و شهرستانهاي‌ نمين‌ و آستارا . 2 - تالش‌ مياني‌ . شامل‌ كرگانرود ،اسالم‌ و تالشدولا . 3- تالش‌ جنوبي‌ كه‌ در برگيرنده‌ شهرستانهاي‌ ماسال‌ و فومن‌ و شفت‌مي‌ باشد.(عبدلي‌ 1380ب‌،ص‌ 31) .

زبان‌ تالشي‌ از مشخصات‌ ويژه‌ اي‌ برخوردار است‌ كه‌ نخستين‌ كساني‌ را كه‌ به‌ آن‌زبان‌ علاقمند شده‌ اند ، متعجب‌ كرده‌ است‌ .(بازن‌ ،ج‌2،ص‌ 415) از جمله‌ ي‌ ويژگيهاي‌ آن‌زبان‌ ، كهنگي‌ و مهجوري‌ تركيب‌ اصوات‌ مي‌ باشد كه‌ در بسياري‌ موارد با زبان‌ پارسي‌تفاوت‌ داشته‌ و با مادي‌ و پارتي‌ و اوستايي‌ شباهت‌ دارد . (دياكونوف‌، ص‌ 90) تاجايي‌ كه‌ دربازسازي‌ زبان‌ مادي‌ باستان‌ كه‌ تا كنون‌ بيشتر بر اساس‌ آثار آن‌ زبان‌ در كتيبه‌ هاي‌هخامنشي‌ صورت‌ گرفته‌ است‌ ، اكنون‌ مي‌ توان‌ تالشي‌ را نيز ملحوظ‌ داشت‌.(يارشاطر2536،ج‌ 1،ص‌ 69) .

مذهب‌ :

تالشان‌ مسلمان‌ و پيرو مذاهب‌ شيعه‌ و سني‌ شافعي‌ مي‌ باشند بخشي‌ از تالشان‌ نيزپيروامام‌ حنبل‌ بودند ولي‌ بعد ها تغيير مذهب‌ داده‌ اند.دراين‌ باره‌ آمده‌ است‌ : در سده‌چهارم‌ هـ .ق‌ بيشتر گيلانيان‌ ، از آن‌ جمله‌ ساكنان‌ نواحي‌ گسكرو فومن‌ سني‌ حنبلي‌ بودند(مقدسي‌ 1361،ج‌2،ص‌542) بنا به‌ نوشته‌ عمري‌ دمشقي‌ در مسالك‌ الابصار ، گيلان‌ بيه‌ پس‌شامل‌ چهار شهر بزرگ‌ با نامهاي‌ : فومن‌ ، تولم‌ ، گسكر و رشت‌ بوده‌ و مردم‌ آن‌ بر مذهب‌حنبلي‌ بودند .(ستوده‌ 1349،ج‌1،ص‌ 2) حمد الله‌ مستوفي‌ (ص‌ 93) از تالش‌ شمالي‌ با نام‌گشتاسفي‌ ياد كرده‌ و نوشته‌ است‌ كه‌ مردمش‌ بر مذهب‌ امام‌ شافعي‌ مي‌ باشند . آن‌ بخش‌از جامعه‌ قومي‌ تالش‌ كه‌ حنبلي‌ بودند بعد ها اغلب‌ به‌ شيعه‌ ي‌ امامي‌ تغيير مذهب‌ داده‌اند . اكنون‌ رواج‌ مذهب‌ شافعي‌ به‌ موازات‌ مذهب‌ شيعه‌ از مرز شاندرمن‌ آغاز مي‌ شود وبه‌ سوي‌ شمال‌ تا حدود آستارا ادامه‌ مي‌ يابد و از آنجا به‌ بعد جاي‌ خود را به‌ اكثيرت‌شيعه‌ مي‌ دهد (بازن‌،ج‌2،ص‌619) خانقاه‌ نقشبنديه‌ تنها طريقت‌ صاحب‌ نفوذ در بين‌ تالشان‌سني‌ به‌ شمار مي‌ آيد .

ـــــــــــــــــــــــــــ

منابع‌ :

1 - ابن‌ اثير امام‌ عز الدين‌ الجزري‌ ، الكامل‌ (اخبار ايران‌)،ترجمه‌ محمد ابراهيم‌ باستاني‌پاريزي‌ ،تهران‌ ، 1365ش‌ .

2 - ميرزا احمد لنكراني ، اخبار نامه ، به كوشش علي عبدلي ، تهران 1380 .

3 - اُرانسكي‌ ميخائيلوويچ‌ ، مقدمه‌ فقه‌ الغه‌ ايراني‌ ، ترجمه‌ كريم‌ كشاورز،تهران‌ 1358ش‌ .

4 - بازن‌ مارسل‌ ،تالش‌ منطقه‌ اي‌ قومي‌ در شمال‌ ايران‌ ، ترجمه‌ محمد امين‌ فرشچيان‌ ، مشهد،1367ش‌.

5 - باكيخانوف‌ عباسقلي‌ آقا، گلستان‌ ارم‌ ، به‌ كوشش‌ عبدلكريم‌ آقازاده‌ و ديگران‌ ، باكو 1970م‌.

6 - بلاذري‌ احمدبن‌ عيسي‌، فتوح‌ البلدان‌، ترجمه‌ دكتر آذرتاش‌ آذرنوش‌ ، تهران‌ 1364ش‌ .

7 - بوراديگاهي‌ سعيد علي‌، جواهر نامه‌ لنكران‌ ، در كتاب‌ چهار رساله‌ درزمينه‌ تاريخ‌ وخغرافياي‌ تالش‌ ، به‌ كوشش‌ علي‌ عبدلي‌ ، رشت‌ 1378ش‌.

8 - تركمان‌ اسكندربيگ‌، تاريخ‌ عالم‌ آراي‌ عباسي‌ ، چاپ‌ اسماعيل‌ برادران‌ شاهرودي‌ ، تهران‌ ،1364ش‌.

9 - تهراني‌ ابوبكر ، ديار بكريه‌ ، چاپ‌ نجاتي‌ لوغال‌ و فاروق‌ سومر ، تهران‌، 1356ش‌.

10 - جهانگشاي‌ خاقان‌ ، چاپ‌ الله‌ دتا مضطر، اسلام‌ آباد،1362ش‌.

11 - حافظ‌ ابرو عبدالله‌ بن‌ لطف‌ الله‌، ذيل‌ جامع‌ التواريخ‌ رشيدي‌ ،چاپ‌ خانبابابياني‌ ،تهران‌،1317ش‌.

12 - ــــــ ، زبدة‌ التواريخ‌ ، تصحيح‌ سيد كمال‌ حاج‌ سيد جوادي‌ ، تهران‌ ، 1380ش‌.

13 - خودزكو الكساندر ، سرزمين‌ گيلان‌، ترجمه‌ دكتر سيروس‌ سهامي‌ ، تهران‌، 1354ش‌.

14 - مقدسي ابو عبدالله محمدبن احمد ،احسن التقاسيم ، ترجمه علينقي منزوي ، تهران ، 1361 .

15 مستوفي حمدالله ، نزهت القلوب ، تصحيح گاي لسترنج ، تهران ، 1362 .

16 - ستوده منوچهر ، از آستارا تا استراباد ،جلد 1، تهران ، 1349 .

17 - يار شاطر احسان ، داشنامه ايران و اسلام ، جلد 1 ، تهران ، 1356 .

18 - دياكونوف ايگور ميخائيلوويچ ، تاريخ ماد ، ترجمه كريم كشاورز ، تهران 1351 .

19 - عبدلي علي ، فرهنگ تطبيقي تالشي - تاتي - آذري ، تهران ، 1380 .

20 - ______ ، نظري به جامعه عشايري تالش، تهران ، 1373 .

21 - ______، تالشان كيستند ، ويرايش 2 ، تهران ،1369 .

22 - صادق زاده عوض ، دستور زبان تالشي ، سن پطرز بورك ، 2002 .

23 - رجبوف ابوالفضل ، لغت نامه دانش آموزي تالشي - تركي ، باكو ، 1992 .

24 - وليلي محمد حسن ، آذربايجان ، باكو ، 1993 .

25 - آرنوا ماريانا روبه نوا، دولت نادرشاه افشار ، ترجمه حميد مؤمني ، تهران 1356 .

26 - مينورسكي ولاديمير فدروويچ ، تاريخ شيروان و دربند، ترجمه محسن خادم ، تهران ، 1375 .

27 - علي اف ايقرار ، تاريخ اترو پاتكان ، ترجمه شادمان يوسف ، تهران ،1378 .

منبع : عبدلي ، علي ، دايره معارف بزرگ اسلامي جلد 14 مدخل تالش قوم