ترانه های شمال

سروده هایی از شاعران بی نام و نشان گیلان و مازندران

نوشته : تيمور گورگين 

 به کوشش : علی عبدلی ، چاپ اول – بهار 1368 ، انتشارات ققنوس- تهران ، قیمت 110 تومان کتاب ، حاوی 351 ترانه ( دوبیتی روستایی و محلی ) : 186 ترانه بگویش تالشی ، 127 ترانه بگویش گیلکی و 38 ترانه بگویش گیلکی مازندرانی با آوا نویسی به حروف لاتین و برگردان فارسی ، می باشد.

در فهرست کتاب ، این عناوین به چشم می خورد : راهنمای آوانگاری – پیشگفتار – نقشه نمودار – دفتر اول : تالشی (در 3 بخش) – دفتر دوم : گیلکی ( در 3 بخش) – دفتر سوم : مازندرانی ( یک بخش) – دفتر چهارم : ( واژه نامه ها)

مولف محترم آقای علی عبدلی در آغاز مقدمه 31 صفحه ای کتاب ، این عبارت را آورده است : « در این کتاب حدود سیصد و پنجاه ترانه که نمونه ای کوچک از فرهنگ پربار و گرانمایه توده های مردم شمال کشور ما می باشد، گرد آمده است» . وی آنگاه در متن پر حجم کتاب ، خاطر نشان ساخته که کار گردآوری ترانه های کتاب را از سال 1352 آغاز کرده و ضمن یک جستجوی تدریجی تا سال 1364 آنرا به پایان رسانده است. اغلب ترانه های کتاب ، در قالب  دو بیتی ودارای چهار مصراع است و قافیه مصراعهای اول و دوم و چهارم آن، همانند یکدیگرند و با  وزن: مفاعلین مفاعلین مفاعیل (در بحر هزج مسدس  مقصور) .دو بیتی  به نامهای  دیگری نیز شهرت دارد :

فهلوی (جمع آن فهلویات ) و یا « ترانک» ولی بر گزیدن نام « ترانه» از میان دیگر  نامها  برای اشعار این کتاب ، بیشتر به این سبب می باشد که بین  دو بیتی  عامیانه ودو بیتی های غیرعامیانه تفاوتی مشهود است. نخست اینکه در فرهنگ ما ،معمولاً  دو بیتی  را به  صورت یک اسم عام به انواع   شعرهایی  که  در دو بیت سروده شده باشد،اطلاق می نماید وحتی به رباعی . ثانیاً سرچشمه پیدایش و چگونگی کاربرد دوبیتی عامیانه، پیوستگی تنگاتنگی با موسیقی دارد.لذا از بین همه نامهایی که بر این گونه شعر، نهاده شده است، بنظر می رسد،که واژه  « ترانه»رساتر باشد.

مولف آنگاه نام  اشخاصی را ( چه خارجی وچه داخلی) که در حقیقت،  پیشقراولان شناخت و شناساندن فرهنگ و دانش عوام سرزمین ایران بودند، آورده و با  این یادآوری ، خواسته است کار آنان را ارج بنهد. علاوه بر این نامهای ، اسامی کسانی را  هم که در گردآوری ، ثبت وضبط  و انتشار موضوعات مختلف مربوط به فرهنگ  عامه گیلان و مازندران از جمله ترانه های روستایی این دو استان شمال ایران ، کوشش هایی ارزنده و ثمربخشی مبذول داشته اند ، قید کرده و نتیجه گرفته است :

ترانه های روستایی گیلک » تالیف علی اکبر مرادیان و       « شکوفه هایی از ادبیات مازندران » تالیف اصغر عبداللهی انتشار نیافته است که آنها نیز نایاب می باشد » .

برای تکمیل اطلاعات مولف ، صمیمانه این یافته ها را در اختیار ایشان قرار می دهیم :

1 - کتاب « شکوفه هایی از ادبیات مازندران»  (چاپ پیروز) تالیف فتح الله صفاری است که در سال 1347در قطع رقعی در 160صفحه منتشر شده است حاوی شرح حال عکس و اشعار محلی چهل ویک تن از شاعران معروف مازندران مثل : نیما یوشیج امیر پازواری طا لب آملی نجما مازندرانی محمد کاظم گل باباپور سید محمد طاهری (شهاب )واشعار فارسی خود مولف می باشد ونمی توان  اشعار مندرج در کتاب یاد شده را جزو آثار  فولکلوریک قلمداد کرد .

2 - در کتاب ((فرهنگ عوام آمل ))تا لیف مهدی پر توی آملی ازانتشارات : مرکز مردمشناسی ایران  وزارت فرهنگ وآموزش عا لی – شماره 19-سال 1358بخشی مهمی به ترانه های مازندارنی اختصا ص یافته است که بسیار قا بل توجه می باشد .فصول کلی کتاب از این قرار است :زاهنمای آواخوانی –مقدمه – تاریخچه مختصر شهر آمل اصطلاحات وتعبیرات –امثال وحکم – ترانه ها –وامیری ها –ترانه ها- طبری امیری – چیستان واژه های مازندرانی .

3 -  کتاب « ترانه های روستایی گلیک » گرد آورده:علی اکبر مرادیان در سال 1347در رشت چاپ و منتشر شده است .در حا لیکه  ما کتابی قدیم تر از آن سراغ داریم با عنوان « ترانه های ساحل دریای مازندران » که درسال (1323) منتشر شده است .کتاب مذکور که 45سال از تاریخ انتشارش می گذ رد چنین مشخصاتی دارد :نام کتاب : ترانه های ساحل دریای مازندران – وزارت فرهنگ – تهران ، اداره موسیقی – 1323 – 52 صفحه ، قطع وزیری – مقدمه + متن (35 ترانه ) با همکاری لطف الله مبشری (جمع آورنده ) ، روح الله خالقی ( تنظیم و تصحیح ) – موسی معروفی (خطاط  نت ها ) .

موضوع کتاب : مجموعه 35 ترانه از ترانه های رایج در کنار دریای خزر ( شمال ایران ) که هر یک به ترتیب ذیل آورده شده است : شرح بسیار کوتاهی از ترانه ، نت ، متن ترانه ، ترجمه بفارسی ، معنی برخی واژه ها . ترانه ها مربوط به تمامی مناطق شمالی ایران از تالش تا گرگان .

نمونه متن ( مستخرج از صفحه 42 کتاب ) : ترانه زیور :

« این ترانه در لاهیجان و تنکابن و رشت زیاد شنیده شده و در گرگان هم معمول است و اخیراً در شرف منسوخ شدن است . نام مخصوصی هم ندارد . یکی از کلمات اشعار ، به عنوان نام آن انتخاب شد. اشعار آن به وزن دو بیتی می باشد و جمله دیگری در آخر آن می خوانند که بعداً اضافه شدهع و اصل ترانه بهمان کیفیتی است که در اینجا نوشته می شود :

سر جاده ، صدای ریزه زنگه

« زیور » در گردن لاکوی ، قشنگه

پاچ لاکوی ، من از بوی تو بستم

توکل بر خدا ، دل بر تو بستم

برگردان : در جاده صدای زنگوله می آید . جواهر در گردن دختر ( لاکوی) قشنگ است ، دختر کوچولو ( کوتاه قد = پاچ لاکوی ) من از بوی تو مستم ، توکل بر خدا ، دل به تو بستم ....»

آقای علی عبدلی مولف کتاب « ترانه های شمالی » در بخش پایانی پیشگفتار و مقدمه ، خوانندگان را در جریان چگونگی شیوه تدوین کتابش قرار داده و نوشته است :

« دو بیتی های بخش سوم از دفتر اول و دو بیتی های دفتر سوم این کتاب به شیوه آوانویسی با نشانه های لاتین ضبط گردیده است ، دیگر دوبیتی ها که از راه های گوناگون و ضمن یک کار تدریجی چند ساله گرد آمده است اغلب با حروف فارسی ضبط و بعداً به کمک گویشوران بومی آوانویسی و ترجمه شده . احتمال اشتباه در این مورد بسیار اندک می تواند باشد ، زیرا زبان تالشی همانند زبان مادری  و زبان گیلکی زبان خانوادگی نگارنده است ....»

با باورداشت به این توضیحات مولف محترم است که خواننده ، به کتاب ترانه های شمال ( که خوشبختانه تمیز و خوشچاپ است ) راغب می شود و آنرا با علاقه می خواند ، ولی این نقائص که نشانه و شتابزدگی مولف و مصحح است ) او را عصبی می کند  از این رو  برای اصلاح نقائص چرا این کتاب یک سطر توضیح و یا غلط نامه نباید داشته باشد .

1- مولف در صفحات (7-8 ) که مربوط به راهنمای آوانگاری ترانه هاست ، با اینکه با حروف لاتین نشانه های مصوت ها و صامت ها را با الفبای فارسی انطباق داده ، برای حرف صامت (ژ) نشانه ای از حرف لاتین ارائه نداده است ، اما در ترانه (9) صفحه 41 از حرف لاتین (z) که در تمام متن کتاب با حرف صامت (ز) همخوانی دارد ، بجای (ژ) استفاده کرده ست . در حالیکه از صفحه 47 به بعد شکل (v) مانند بالای سر حرف صامت (z) قرار داده شده است که بجای حرف صامت (ژ) باید خوانده شود.

2- چون برخی از ترانه ها با املای درست و تلفظ صحیح ثبت نشده ، در نتیجه در آوانویسی آنها به حروف لاتین نیز اخلال بوجود آمده بگونه ای که مفاهیم کلمات و معانی واژه ها و افعالی که دارای زمان های : گذشته ، حال و آینده می باشد دگرگون شده است !

برای نمونه ، شماری از اینگونه ترانه ها را ( با قید شماره و صفحه ) در اینجا ذکر می کنیم :

ترانه 2 ( صفحه 38) – ترانه 6 ( صفحه 40) – ترانه 13( صفحه 43) – ترانه 15(صفحه 44) – ترانه 17 ( صفحه 45) – ترانه 20 ( صفحه 47) – ترانه 22( صفحه 48) – ترانه 24 ( صفحه 50) – ترانه 1 ( صفحه 155) – ترانه 2 ( صفحه 156) – ترانه 8 ( صفحه 159) – ترانه 21( صفحه 165) – ترانه 38 ( صفحه 174) – ترانه 48 ( صفحه 179) – ترانه 1 ( صفحه 188) – ترانه 2 ( صفحه 188) .

در اینجا قصد نداریم درباره اغلاط چاپی کتاب چیزی بنویسیم : زیرا اغلاط چاپی در کتابی که متن آن اغلب دارای نقص و اشتباه است ، دیگر مورد نظر نیست ! باز به متن کتاب نگاه می کنیم :

1- در کتاب « ترانه های شمال » از مجموع 351 ترانه بیش از 64 ترانه ( دوبیتی ) در قالب مثنوی ، یک ترانه در سه بیت و یک ترانه در قالب قطعه بچشم می خورد که همه آنها در وزن دو بیتی ( ترانه ) مفاعلین مفاعلین است .

2- کلیه ترانه های تالشی ، گیلکی و مازندرانی در کتاب « ترانه های شمال » رنگ و بوی محلی دارد اما مولف در گردآوری ترانه های تالشی علاقه و دقت بیشتری از خود نشان داده است . این موضوع از بیدقتی در ثبت برخی از دو بیتی ها و ترانه های گیلکی و مازندرانی ، توسط مولف ، دریافت شده است : ضمناً ترانه هایی در بخش های گیلکی شرق گیلان ( بیه پیش ) و غرب گیلان ( بیه پس) کتاب چاپ شده که دارای یک مضمون و محتوا است اما بیش از دو نوع گویش و لهجه دارد و به اصطلاح دو زبانه و سه زبانه سرود شده است ! در حقیقت این نوع ترانه ها زادگاه و خاستگاه درستی ندارند و محل تولد آنها از دید مولف افتاده است :

کیجا مس و کیجا مس و کیجا مس

کیجا ته جو جوئه که بزوئه دس

خدا دونده که هیچکس نزوئه دس

بهاره وا بند سه شه بیه لس

برگردان :

دختر مست و دختر و دختر مست

دختر ! سینه هایت را چه کسی دست زده است؟

- خدا می داند که کسی دست نزده است

باد بهاری وزیده برای خود شل شده است

( صفحه 25 و 126 کتاب) این ترانه ، طبق توضیح مولف در روستای تپه سر شیرگاه در زمستان 1352 گردآوری شده است .

با  همین موضوع ترانه ای در صفحه 25 و 157 کتاب چاپ شده است با این توضیح : این ترانه در روستای سید سرای رضوانشهر در زمستان 1364 گردآوری شده است :

بلور مسته ، بلور مسته ، بلور مست

بلوره بادرنگه کی بزه دست ؟

بلوره بادرنگه کس نزه دست

پیرهن پورابوسته خوره بوبو مست

در حالیکه می دانیم :

همین ترانه با تفاوت بعضی از کلمات در شرق و غرب گیلان به دو نوع گویش در اوفاه جاریست و بهر حال جزو ترانه های گیلکی به شمار می رود :

گیلکی شرق گیلان :

بلور مس و بلور مس و بلور مس

بلور تی بادرنگانه کی بزا دس

بلور تی بادرنگانه مونزئم دس

سو ماه گیلان بمانس ، خو ببولس

گیلکی غرب گیلان :

بلور مست و بلور مست و بلور مست

بلور تی بادرنگه کی بزه دست ؟

بلور – می بادرنگه کس نزه دس

بخانه بئسامه ای ری بو بو لس

این ترانه را ما از صفحه 20 کتاب « ترانه های روستایی گیلک» گردآورده علی اکبر مرادیان نقل کرده ایم . لازم است در همین جا یادآور شویم : مولف کتاب « ترانه های شمال» آقای علی عبدلی بیش از 19 ترانه گیلکی نواحی حومه رشت ، پیربازار ، سنگر و کسبخ ( نواحی غرب گیلان ) را در کتاب خود ( با تحریف بعضی از کلمات ) چاپ کرده و ماخذ به خواننده کتابش ارائه نداده است (1)

در حالیکه مولف ، این ترانه ها را از کتاب ترانه های روستایی گیلک ( مجموعه 148 ترانه ) اخذ کرده و در کتابش چاپ نموده است :

ترانه 1 ( صفحه 155) – ترانه 5 (صفحه 157) – ترانه 22 ( صفحه 166) – ترانه 30 ( صفحه 170 ) – ترانه 21(صفحه 165) – ترانه 40 ( صفحه 175) – ترانه 3( صفحه 188) – ترانه 5 ( صفحه 189) – ترانه 9 ( صفحه 191) – ترانه 10 ( صفحه 192) – ترانه 19( صفحه 196) – ترانه 20( صفحه 197) – ترانه 22 ( صفحه 198) – ترانه 26( صفحه 200) – ترانه 31 ( صفحه 202) – ترانه 32( صفحه 203) – ترانه 16 (صفحه 219) – ترانه 26 ( صفحه 224).

منبع : فصلنامه آينده ، سال شانزدهم ، شماره   196   

-------------------------------------------

1– این ترانه ها را آقای پوراحمد جکتاجی بدون ذکر منبع در اختیار مولف قرار داده بود و مولف نی از وجود منبع آن آگاهی نداشت