|
|
تولد تالش شناسي علی عبدلی دو دهة گذشته دوره جديد نويد بخشي در حيات فرهنگي قوم تالش به شمار ميآيد.در اين دوره براي نخستين بار درباره تالش كتب و نشريات مختلفي چاپ و منتشرميشود. هنرمندان اين قوم در زمينههاي مختلف هنري از جمله موسيقي، فيلم مستند وعكس، شعر آثار ارزندهاي ارايه ميدهند. مراجع فرهنگي و پژوهشي پروژههاي متعددي در زمينة جامعه و فرهنگ تالش بهاجرا درميآورند. بسياري از فارغ التحصيلان مراكز آموزش عالي كشور پايان نامههايخود را درباره فرهنگ تالش مينويسند و بدين ترتيب شاخة جديدي در ايران پژوهي بهنام «تالششناسي» متولد ميشود. پيش از اين دوره صرف نظر از يك برنامة راديويي به نام «سيري در تالش» كه درسالهاي 1353 تا 1357، هفتهاي نيم ساعت از راديو گيلان پخش ميشد در ايران تقريباهيچ فعاليت مشخصي در زمينة تالششناسي صورت نگرفته بود. در خارج ازايران ازاواخر سده نوزدهم، دانشمنداني چون دورن، خودزكو، مار، تيمورعلي بيگوف، ذوالفقاراحمدزاده و روكرت آلماني نمونه هايي از فرهنگ عامه و كتبي درباره تالش منتشركردهاند. زبان شناسان برجستهاي چون ميللر و پيره يكو زبان تالشي شمال را به طورجدي بررسي كرده و كتب و رسالاتي در اين زمينه منتشر نمودند. ولي آثار آنها در ايرانناشناخته مانده و هنوز در دسترس ايرانيان قرار نگرفته است. با وقوع انقلاب اسلامي در ايران و متعاقب آن فروپاشي دولت شوروي در هر دوسوي رودخانهي آستارا چاي، موضوع تالششناسي به مثابه شاخهاي جديد در عرصةايرانشناسي مطرح و بنيان نهاده شد. در ايران طليعة اين رويداد در انتشار كتب «تالشيها كيستند» در سال 1363 ومتعاقب آن انتشار كتابهاي فرهنگ تاتي و تالشي، تاتها و تالشان و ترانههاي شمال بود. در سالهاي نخست همين دوره تأليف ارزشمند مارسل بازن با نام «تالش» به زبانفرانسه انتشار مييابد. در سالهاي 1990 تا 1992 كتابهاي منوگرافي لنكران نوشتةميرهاشم تالشلي و منيم ماساللي نوشتة موسي رضا ميرزايف نيز در جمهوري آذربايجانچاپ و منتشر ميشود. انتشار اين كتابها در فواصلي نسبتا كوتاه و چاپ مقالاتي پژوهشي به وسيلة نگارنده درنشريات سراسري و استان گيلان و انتشار نشريه «صداي تالش» در باكو موجي از شور وشوق نسبت به موضوع تالش و تالششناسي ايجاد كرد و در اين زمينه اشخاص متعدديبه فعاليت پرداختند و هر گروه در رشتة خاصي نخستين تجربيات هنري و پژوهشي خودرا ارايه دادند. شاعران نخستين گروهي بودند كه با جديت وارد ميدان شدند. اينان كه تا آن زماناندك بودند و جايي براي عرضة آثار خود نداشتند و از طرفي كمتر كسي شعر و شاعريبه زبان تالشي را جدي ميگرفت، از سال 58 شمارشان تدريجاً افزايش يافت و حضورمشخصتري در عرصة هنر و ادبيات زاد بوم خود پيدا كردند. براي نخستين بار نگارندهنمونه هايي از اشعار تالشي را در شمارههاي مختلف نشريه دامون دوره اول به چاپرساند. از آن پس نو به نو اشعار تالشي به صورت پلي كپي، ضبط در كاست، خواندن درمجالس و محافل و چاپ در نشريات در اختيار مردم قرار گرفت. در جمهوري آذربايجان نيز وضعيت تقريبا به همين صورت بود. با اين تفاوت كهچون نسل پيشين شاعران تالش آن كشور پس از انقلاب اكتبر 1917 يك دوره 15 -10 سالة درخشاني را گذرانده و شالودهاي براي فعاليت نسلهاي بعدي برجا گذاشتهبودند، پس از فروپاشي شوروي شاعران نسل جديد تالش پا بر آن شالوده و سنت همخوش درخشيدند و هم شمارشان به مراتب بيشتر از شاعران تالش ايران بوده است تأليفات وپژوهش ها: در رشتة تأليف و پژوهش در آن سوي مرز، موسي رضاميرزايف كتابهاي -توپونيمهاي تالش، توپونيمهاي ماساللي، ماموستا، منوگرافي محمودآباد، منوگرافي ماسالليو كربلايي يوسف را منتشر كرد. ابوالفضل رجبوف افزون بر چاپ مقالاتي در زمينه زبان وتاريخ تالشان، لغت نامة تالشي - تركي را به چاپ رساند. نوروزعلي محمد اف - نخستينرئيس مركز مدنيت تالشان جمهوري آذربايجان ضمن چاپ چندين مقاله در زمينة زبانو ادبيات تالشان، مجموعهاي از سرودههاي شاعران تالش را با نام «تالشي ارمغون» و فرهنگ تالشي – روسي – تركي را منتشر كرد و همچنين توفيق الهام شاعر تالشي زبان شهر ماساللي را ياري داد تامجموعهاي از سرودههاي خود را منتشر نمايد. نوروز نوروزاف كتاب پژوهشي «ماساللي»را به چاپ رساند. فريدون اسداف تاريخچة خانات تالش و نگاهي به گذشته تالش را انتشار داد، از سيف اللهاسدالله يف مجموعه قصة «دزد توژَچي» منتشر شد.هلال محمداف علاوه بر مقالههاورسالات مختلف در زمينه فولكلورتالش، كتاب «شرح حال وگزيده اشعارذلفقاراحمدزاده» رابه چاپ رساند. ازشادروان عوض صادق اف اثروزين «دستورزبان تالشي» منتشرشد ، قمر شاه سواداف كتاب تالشلر را منتشر كرد. در ايران نگارنده كتابهاي - تالشان كيستند، فرهنگ تاتي - تالشي، ترانههاي شمال،تاتها و تالشان، جامعة عشايري تالش، مشاهير تالش، چهار رساله در زمينة تاريخ وجغرافياي تالش، تاريخ كادوسان، فرهنگ تطبيقي تالشي - تاتي و آذري ديرين، ادبياتتات و تالش، اخبارنامه ، ترجمه نگاهي به گذشته تالش و مجموعه شعر تالشي و تاتي آفتاوَجار را منتشر كرد. شادروانهارون شفيقي كه سالها پيش نمونه هايي از ادبيات تالش را در جنگ غنچههاي دانشچاپ كرده بود، در اين دوره علما و عرفاي عنبران را به منابع تالشيشناسي افزود. چنگيزشكوري «گنجينة تالش و سيري در كوچ نشينان تالش» شهرام آزموده «مقالات سيد نيكي» كريم آقاجاني «جستاري درتاريخ تالش» جمشيد شمسي پور منظومة «ماسوله روخون» ناصر فروغي و فرهاد شرفيمنوگرافي «ماسوله» را منتشر كردند و كتاب دوجلدي «تالش» به وسيله محمدامينفرشچيان چاپ و در دسترس علاقمندان قرار گرفت. ناصر حامدي مجموعة شعر«چَمبهرا» و محمد انسان صفت رمان تاريخي آقاجان را منتشر نمودند.بهروز نعمت اللهيكتاب «تاريخ جامع آستارا وحكام نمين» رابه منابع تالششناسي افزودند.محمد كوچكپوركتاب «دريچه سبز» كه در بر گيرنده مجموعهاي از عكسهايش در زمينههاي مربوط بهمردم وديار تالش ميباشد، منتشر گرديد .ربابه امیریان رساله کارشناسی ارشد خود با نام گویش تالشی میرزانق را چاپ و به دوستداران زبان تالشی هدیه کرد . از آرمین فریدی دو مجموعه شعر با نامهای از ایسپی رو تا کورا و تالشستون منتشر گردید . قبل از اين ها منظومهاي تالشي «خنديله پشت» سروده فرامرز مسرور در سال 1350منتشر شده بود اين شاعر ومحقق بعد هاكتاب «نامداران ماسال» و چند مجموعهازسروده هاي تالشي وفارسي خود را منتشر نمود. از دكتر حاجت پور كتاب زبان تالشي گويش خوشابر ، دکتر رفیعی کتاب لغت نامه تالشی و علی نصرتی کتاب تالشی نامه را منتشر کرد. آثار دیگری نیز در طول دودهه گذشته پدید آمد که مشخصات اغلب آنها در بخش کتابخانه این پایگاه آمده است . موسيقي : در زمينة موسيقي تالش كه از اوايل دهة پنجاه فعاليتهاي پراكندهاي صورت گرفته بود،حركت جديدي به وجود آمد. اگرچه در تالش شمالي موسيقي فولكلوريك تقريباً از بينرفته و آنچه هم كه از اين ميراث ملي ما در سينة سالمندان و كوهنشينان آن ديار باقيمانده است شماري از ملوديهاي آوازي هستند كه بخش قابل توجهي از آن را بهمنكاظمي با همكاري نگارنده ، گردآوري نموده است اما در منطقة قومي تالش ايران هنوزنوازندگان و خوانندگاني هستند كه بخش قابل توجهي از نغمهها و ملوديهاي اصيل تالشيرا در سينة خود نگهداشتهاندو در طول چند سال اخير قدمهاي مؤثري در زمينةگردآوري و تنظيم و اراية آن برداشته شده است. نگارنده با همكاري جهانگيرنصري دوكاست از آن نغمهها و ملوديها را به همت مركز حفظ و اشاعة موسيقي ملي در آلبوم ششكاستهاي با نام «موسيقي گيلان و تالش» منتشر كرده است. فريدون شهبازيان و مسعود جاهد با همكاري سيدهادي حميدي دو كاست از آوازهاو تصنيفهاي جديد و اصيل تالش را با استفاده از پژوهشهاي نگارنده اجرا و عرضهنمودهاند. رحيم نيك مرام آلبوم های مولم و .. ، سهراب ظهیری آلبوم های ..... و و لی نيكو كار آلبوم .... را منتشر نمود . قطعات ديگري از اين موسيقي به صورت پراكنده با صداي خوانندگاني چون قسمتخاني،سيد هادي حميدي ، ظهرابي، نيك مرام، روحانگيز، قاسمي، گل احمد، كشاورز،ظهيري و اساتيد ني نوازي چون مرحوم عطااحمدي، هدايت پورجوادي، محمد صفري ودَدَبرا ضبط و پخش شده است. آرمين فريدي تنبوره تالشي را احياء نمود، گروه موسيقي داتام را تشكيل داد و با چاپمقالات و اجراي كنسرتهاي متعدد به معرفي موسيقي تالش پرداخت و به روش منظميملوديها و نغمات مقامي « دستونها» ي تالش را ازشفت و فومن تا آستارا گردآوري و درقالب دو CD با همكاري شركت ماهور ، منتشر كرد . يكي از پژوهشهاي علمي كه ثمرهاش معرفي و اراية نمونههاي فراواني از موسيقيتالش در مراجع پژوهشي آمريكا گرديده پايان نامه دكتراي خانم مارگريت كيتون است.كه به موسيقي ملي ايران اختصاص دارد و فصل فولكلور آن شامل موسيقي تالش است.تهيه مواد و انجام مطالعات ميداني آن بخش از رسالة مذكور با همكاري نگارنده در سال1357 انجام گرفته است. در روزهاي آخر سال 1379 نگارنده به اتفاق موسيقيدان معاصر، بهمن كاظميازطرف شوراي عالي موسيقي صدا وسيما مأموريت يافت تا موسيقي فولكلوريك تالششمالي را گردآوري نمايد. در آن سفر پژوهشي، نمونههاي بسيار ارزشمندي از آخرينبقاياي موسيقي مردم تالش شمالي ثبت وظبط گرديد . برنامههاي راديويي : اگر براي تالششناسي در ايران منشاء و سرفصل مشخصي تعيين شود بايد دقيقاً بهسال 1353 برگرديم. در آن سال نگارنده موفق شد مسئولين وقت صدا و سيماي گيلانرا متقاعد كند كه هر هفته نيم ساعت برنامه ويژه تالشان از راديو پخش شود، به موجبآن توافق ضبط و پخش برنامهاي با نام سيري در تالش از راديو گيلان آغاز گرديد كه تاسال 1357 ادامه يافت. اين برنامه كه مدتي نيز نبيالله عاشوري نويسندگي آن رابرعهده داشت، براي نخستين بار انديشة «براي تالش و درباره تالش» گفتن و نوشتن، درسطح فراگير نشر يافت و موجي از شور و شوق در بين روشنفكران و جوانان تالش پديدآورد و نگارنده توانست از طريق آن برنامه حجم قابل توجهي از فرهنگ عامة تالش راگردآوري نمايد و بعدها آن را خميرماية برخي از تأليفات خود قرار دهد. «سيري در تالش» نه تنها در آن زمان يكي از پرطرفدارترين برنامههاي راديوييگيلان بود، بلكه بعدها معلوم شد كه عموم تالشي زبانان جمهوري آذربايجان نيز مشتاقانهبه آن گوش فرا ميدادند به قول المان قلياف استاد دانشگاههاي باكو، در آن زمان «يكميليون تالش شوروي با شنيدن برنامة سيري در تالشدرهواي ايران نفسميكشيدند.چند سال پس از تعطيلي سيري در تالش و به نتيجه نرسيدنتلاشهاينگارنده براي از سرگيري پخش مجدد آن، برنامه تالشي ديگري با نام «كَوَهژن»وسپس«تالشونَ » به همت جابر اخلاقي از راديو گيلان و برنامهاي هم با نام «تولشي صدو» بههمت شاهين طالب از راديو باكو آغاز گرديد كه هنوز ادامه دارد. در گيلان نيز فرستنده اي با نام صداي تالش داير گرديده كه هر روز يك ساعت برنامه به زبان تالشي گويش شمالي پخش مي كند . مطبوعاتتالش : از نظر تاريخي ميتوان ادعا كرد كه تالش حدود پنجاه سال پيش از اين صاحب نشريهبود. در آن زمان سليمان پاشا ساساني پونل نشريهاي با نام «ستاره سهيل» منتشر ميكردكه دفتر اصلي آن رضوانده (رضوانشهر كنوني) بود. اما آن نشريه توجهي به فرهنگ وتاريخ و مردم تالش نداشت. پس از تعطيلي ستاره سهيل در سال 1341، ديگر هيچگونه فعاليت مطبوعاتي درتالش صورت نفقط هارون شفيقي كه دانشآموزان خود را بهانديشه ورزي و خلاقيتهاي هنري و ادبي فرا ميخواند و مجموعهاي از اشعار ونوشتههاي ديگران و دانشآموزان را نيز با نام «غنچههايدانش» در سال 1332 به چاپرسانده بود، همچنان به تلاش و تكاپو در اين زمينه ادامه ميداد. پس از فروپاشي شوروي و آغاز دهة دوم انقلاب اسلامي در ايران در بين تالشاناتفاقات مطبوعاتي نويدبخشي صورت ميگيرد. اعضاء مركز مدنيت تالشان در باكو و شعبة آن در مسكو دست اندركار انتشارنشرياتي با نامهاي «صداي تالش» «توليش» «تولشستان» و «لنكران» شدند. در بين آننشريات، صداي تالش نشريهاي بسيار پربار و فراگير بود اما متأسفانه بيش از 25 شمارهدوام نيافت و بر اثر راه افتادن توطئه ضدتالشي - ايراني (جمهوري تالش مغان) در سال1373 تعطيل شد و پس از 8 سال وقفه ، در سال 2001 انتشار آن با فواصل زماني بيشتر ، دوباره آغاز شد . سه نشريه ديگر نيز پيشتر از انتشار بازمانده بودند. انتشار نشريهصداي تالش از سال 1379 دوباره از سر گرفته شد و تقريبا" از همان زمان، تالشان مقيممسكو واكراين نيز مبادرت به انتشار دو نشريه با نامهاي «تولش» و «تالشسكيا وستنيك= اخبار تالش» نمودند . در ايران نگارنده كه از سال 1355 با چاپ مقالات و مطالبي درباره تالش نخستينگامها را در جهت معرفي سيماي فرهنگي و قومي تالش از طريق مطبوعات برداشته بود،پس از نااميد شدن از دريافت پروانة انتشار نشريهاي براي تالشان، گاهنامهاي به نام ويژهتالش را با همكاري نشريه كادح و مجله گيلهوا منتشر نمود اين ويژهنامه كه بايد از آن بهعنوان نخستين نشرية مخصوص تالشان ياد كرد به علت برخي مشكلات ناگزير پس ازانتشار پنج شماره متوقف شد. البته مدتي بعد شهرام آزموده با همكاري هفته نامههايمختلف گيلان ويژهنامه مشابهي با نام «ويژه تالشيها»وبعداًبانام «تالششناسي»عرضهكرد . اتفاق مهم ديگري كه در عرصه مطبوعات تالش روخ داد انتشار فصلنامه «تحقيقاتتالش» به مدير مسئولي دكتر محمد تقي رهنمايي ، ماهنامه هاي تالش و بهار تالش بهمدير مسئولي بهزاد روحي و ماهنامه تيجَرَ به مدير مسئولي شهرام صفوي، صداي تالش به مدير مسئولي چنگيز شكوري ، هفته نامه هاي تيلار به مدير مسوولي مير جلال سيد محمدي ، فومنات به مدیر مسئولی ناصر عاشوری و 4 دي به مدير مسئولي فاضل فاضل نياي فومني ، مي باشد كه انتشارشان هنوز ادامه دارد فيلم و عكس : در زمينة شناخت و شناساندن تالش گروهي از هنرمندان سينماگر و عكاس نيز درطول دو دهة اخير نقش چشمگيري ايفا كردهآند و سيماي طبيعي اجتماعي و فرهنگي اينقوم و سرزمينشان را به كمك تصوير معرفي كردهاند. نگارنده به اتفاق فرهاد مهرانفرفيلمهاي مستند كوئج، ذغالپزان، تالش و عيد اهل سنت را ارايه داد. كارگردان ياد شده بهدنبال اين چهار فيلم، مستندهاي ديگري با الهام از فرهنگ و طبيعت تالش را ساخت نادر شيخ الاسلامي ، حسينرسولزاده و امير شكر گذار و آقای پور سیدیان نيز در سالهاي اخير فيلم هاي مستند و داستاني كوتاه ارزشمندي با موضوع تالش پديد آوردند.مسعود شهبازليعلاوه برنشر چند كاست ازشعرهاي خود، به اتفاق چند تن ديگر از هنرمندان تالشمستند ويدئوئي دنياي تالش و نبي الله شعباني مستند قشنگَ تالش رارا ساختند. محمد كوچكپور، محمد گلچين ، حسين حبيب زاده بالابرزي وداوود بزرگ زاده با تهيه عكسهايي ارزشمند ضمن روايتي زيبا از جامعه وفرهنگ وطبيعت سحرانگيز تالش، به افتخاراتي بينالمللي دست يافتند. ناگفته نماند كه سيمايطبيعت و فرهنگ تالش به طور غيرمستقيم به وسيله كارگردانان بزرگي مانند بهرامبيضايي با فيلمهاي باشوغريبة كوچك و چريكه تارا و مجيد مجيدي كه خود تالشميباشد با فيلمهاي رنگ خدا و بچههاي آسمان در سطح جهاني نمايانده و معرفي شدهاست. از ديگران: اگرچه شمار فعالين عرصة ادب و هنر و پژوهش تالش جنوب به نسبت دانشآموختگان و انديشه ورزان اين قوم بسيار اندك است و حتي از اين لحاظ تالش جنوبي باتالش شمالي قابل مقايسه نيست ولي كساني هم كه در اين نوشته از آنها ياد شده استنيز همة كساني نيستند كه به عنوان نويسنده و پژوهشگر و شاعر از بين قوم تالشبرخاسته و در طول سه دهة اخير فعاليتي داشتهاند زيرا در بين اهل هنر و قلم تالشعدهاي هستند كه آثاري پديد آوردهاند ولي هنوز موفق به نشر آن نشدهاند. همچنينعدهاي ديگر مانند محمدرضا پورجعفري، نصرت الله كامياب ، احسان الله خادمي ، اكبر اكسير ، بشير داداشي كاميار عابدي، حسين رسول زاده، ،مسعود انصاري، محمدطاهر نظامي، نبي الله عاشوري، مهران اميراحمدي هريك در زمينة تخصصي خود آثار ارزشمندي به زبان فارسي منتشر كردهاند كه به نحوي صبغة تالشي دارند. زمينه هاي ديگر: از جملة فرصتها و زمينه هايي كه از آنها براي شناخت و شناساندن تالش استفادهشده بايد از پايان نامههاي تحصيلي ياد كرد كه از لحاظ موضوع و محتوا تنوع فراوانيدارند. نگارنده فارغالتحصيلان فراواني از مقطع كارداني تا دكترا را ميشناسد كه موضوعرسالة آنها به تالش اختصاص دارد. افسوس كه در اين وجيزه نميتوان از تك تك آنهاياد كرد. انجمن تالشان مقیم تهران و فعالان فرهنگی ماسال ، از جمله جمعیت کادوسان آن شهرستان موفق شد ند چند همایش گسترده و اثر گذار برگزار کنند و گزارش هایی از آن همایش هارا نیز در چند سی دی منتشر نمایند . شركت در كنگرهها و سمينارها و سخن راندن از تالش فرصت ديگري بوده كه از آننيز تا حدودي استفاده شده از آن جمله شركت نگارنده در سمينارهاي فرهنگ و ادبياتگيلان - دانشگاه گيلان، تاريخ و فرهنگ البرز - دانشگاه صنعتي اميركبير، همايش محرم- سازمان ميراث فرهنگي، همايش نوروز، ميراث فرهنگي و مركز فارسشناسي ، همايش بين المللي تات شناسي دانشگاه آزاد اسلامي تاكستان. و بالاخره به همت برخي از فعالين جنبش تالش شناسي چند تشكل غير دولتي با اهداف مختلف فرهنگي ، زيست محيطي ، اجتماعي و صنفي نيز پروانه فعاليت گرفته اند كه در همين پايگاه معرفي شده اند باز نگری : اسفند 1387 |
|
