سوباتان؛ گذر گاهي سخت اما دیدنی

 حامد فرمند

  نرسيده به ليسار، از شهرستان هاي حاشيه شمال غربي كشور، راهي فرعي و سخت گذر تو را به ارتفاعات البرز ميرساند. جايي كه حفره هايي چند، آب سيلاب ها را در خود فرو ميبرد و به دوردست مي برد. به دره خشك يا به قلعه سلسال. كسي نميداند. اينجا را سوباتان، محلي كه آب فرو ميبرد، مينامند.

كارشناسان سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري، خرداد سال پيش از سوباتان و حفره هاي عجيب آن بازديد كردند. اما هنوز براي پژوهش در مورد آن به منطقه نيامده اند. اينها را «لطفالله نظري»، رييس شوراي شهر تالش ميگويد. به نظر او «سوباتان» براي پژوهش و سرمايه گذاري جاي كار فراوان دارد.

«بيژن ذهاب»، معاون گردشگري ميراث فرهنگي و گردشگري استان گيلان نظر ديگري دارد: «در استان گيلان مناطق جلودستي زيادي وجود دارد مانند داماش _ محل رشد سوسن چلچراغ _ ديلمان، رودسر و ييلاقات املش كه هنوز سرمايه گذاران اقدامي در آن ها انجام نداده اند. هزينه كردن در سوباتان هنوز در برنامه هاي ميراث استان نيست.»

در حالي كه 4 یا 5 ساعت پشت وانت مزدا ايستاده يا نشست هاي و مسير جادهاي را كه يك سوي آن دشت يا ارتفاعات و سوي ديگرش درهاي منتهي به دشت پايين دست است به سمت ييلاقات ميپيمايي؛ ديواره تخريب شده تپ هاي را مي بيني كه خاكش فرو ريخته و آثار استخوان هايي را كه سال ها پنهان كرده بود، بيرون ريخته است.

در داخل و اطراف سوباتان گورستانهاي متعددي از هزاره ها پيش تاكنون وجود دارد. اين منطقه همواره محل گذر كوچ نشينان و مسافران خطه گيلان به اردبيل بوده است براي همين هم است كه آثار استقراري زيادي از گذشته در اين محوطه باقي نمانده است.

ذهاب قلعه سلسال را به عنوان يكي از معدود آثار استقراري _ دفاعي منطقه نام ميبرد. وي اسفند 81 را به عنوان اولين فصل كاوش و پژوهش در قلعه ميداند.

او مي گويد: «در آن سال فضاي داخلي ارگ مركزي قلعه آواربرداري شد. در جريان كاوش هاي آن سال چهار اتاق متصل به يكديگر هم كشف شد. تعدادي سفال لعابدار و بدون لعاب و اشياي فلزي مانند تبر آهني نيز در همين فصل از كاوش به دست آمد.»

كاوش هايي كه ذهاب از آنها نام ميبرد سال 82 در دو فصل جداگانه در ارديبهشت و آذر ادامه پيدا كرد. مسيرهاي آبرساني قلعه كه تنبوشه هاي سفالي بودند در همين فصل كشف شدند. فضاهاي معماري مابين ديوار قلعه و محوطه بيروني ارگ مركزي و آثاري مانند تنور و سنگ آسياب، اشياي فلزي بيشتر (ميخهاي آهني)، انواع سفال و كاشي نيز محصول تلاش باستانشناسان و پژوهشگران در كاوشهاي انجام شده در قلعه صلصال (سلسال) بودند.

معاون گردشگري اداره كل ميراث فرهنگي و گردشگري استان گيلان مهمترين دستاورد اين كاوشها را سكه هاي مسي مربوط به دوره اتابكان آذربايجان مي داند: «ساير اشياي به دست آمده از قلعه به درستي نمي توانستند قدمت آن را مشخص كنند اما اين سكه ما را تا دوره سلجوقي تقريبا همزمان با دوره احتمالي ساخت قلعه رودخان عقب ميبرد.»

ذهاب درباره قدمت واقعي قلعه تاكيد ميكند: «شايد اين قلعه قدمتي بيشتر از 800 تا 900 سال هم داشته باشد. همانطوري كه عدهاي سعي دارند قلعه رودخان را به دوره ساساني نسبت دهند، اما شواهد موجود اطلاعات بيشتري در اختيار ما نميگذارد.»

قلعه سلسال 15 كيلومتري شمال تالش بين جاده تالش _ آستارا بالاي تپهاي 80 متري در كنار شهرستان ليسار واقع شده است. پس از آخرين فصل كاوش مسئولان ميراث فرهنگي دريافتند كه مرمت و بازسازي قلعه هم به دليل نداشتن اطلاعات كافي و هم به دليل موقعيت خاص آن انجام پذير نيست.

«اگر بتوانيم در همين وضع آن را حفظ كنيم بهترين كار را انجام دادهايم اكنون هم موقعيت خطرناكي ندارد و مي توانيم برنامه حفاظت و استحكام بخشي را طي سال آينده اجرا كنيم.»

قلعه سلسال در پايين دست سوباتان واقع شده است و تنها اثر تاريخي معماري شناخته شده در اين حوزه به شمار ميرود. در جهتي مخالف قلعه درهاي موسوم به دره خشك (گوري دره) قرار گرفته است. درهاي سرسبز اما بدون وجود چشمهاي جوشان. اين دره را «نظري» اقامتگاه بزرگان مينامد. او كه يكي از قديميها و از معتمدين تالش محسوب مي شود هيچ قدمت مشخصي را براي اقامتگاه طبيعي دره خشك نمي شناسد. ساري داش (سنگ زرد) آلچالخ (محل رشد درخت آلوچه) هاچاداش (جايي كه كوه به شكل تير و كمان در آمده است) و باغ داگل (محلي كه ييلاق ايل شاهسون از ايلات استان اردبيل به شمار ميرود)، از ديگر محوطه هاي طبيعي شناخته شده و اسم و رسمدار در ارتفاعات ييلاق سوباتان هستند. گنج خانه را هم محلي ها غاري قديمي مي شناسند كه كوهنوردان تنها 400 مترش را شناسايي كردهاند.

در حالي كه دماي شهرهاي مختلف استان گيلان مرطوب ترين استان كشور به ندرت به كمتر از يك درجه بالاي صفر مي رسد، در ارتفاعات سوباتان تابستان هم چاله هاي پر از برف ديده ميشود. زمستان كه مي رسد جز دو خانوار كس ديگري در سوباتان نمي ماند. آنها به جنگل هاي دامنه البرز و كنار درياي ليسار كوچ مي كنند. اينها را «لطفالله نظري» رييس شوراي شهر تالش مي گويد.

سوباتان با دو مسافرخانه و هشت اتاق محوطه بكري براي گردشگران و دستنخورده براي پژوهشگران به شمار مي رود.اگر از كوههاي سوباتان به سمت ليسار سرازير شوي دهكده هاي كوچكي را ميبيني كه سر راه كوچروها ساخته شدهاند و در مسير آثار قبرستانهاي قديمي زيادي وجود دارد.

سوباتان با قدمتي به اندازه كوه هاي پربرف البرز، گيلان سرسبز را از منطقه كوهستاني اردبيل جدا كرده است. اما مردمانش كوه را به قصد ارتباط با همسايگان غربي خود، ساليان درازي است كه مي پيمايند.