گلیم بافی در تالش

سابقه گلیم بافی:

 به علت آسيب پذيري مواد اوليه گليم، نمونه هاي چنداني از گذشته هاي دور موجود نيست. اما به گفته بافندگان قديمي منطقه، پس از عهدنامه تركمنچاي كه تالش شمالي از تالش جنوبي جدا شد ، بافت گليم در تالش رواج بيشتري پيدا كرد.هدف اصلی بافنده گلیم همزمان با آفرینش نقش های زیبا و رنگارنگ با نخهای پشمی نمایان بر سطح گلیم ، پدید آوردن  زیر اندازی محکم  و با دوام است

به طور ساده گليم يك زير انداز با بافت صاف (تخت باف) يا يك نوع فرش بدون كرك و پرزدار است. . ساده ترين شيوة بافت گليم عبور نخ هاي پود به صورت يكي در ميان از لابلاي نخ تار است و شكل ديگر آن عبور تار از روي چند پود يا عبور پود از روي چند تار مي باشد. گلیم یک بافته داریست.

گليم در مقايسه با قالي داراي شيوة بافتني آسانتر است و به همان نسبت قيمت ارزانتري دارد. هنري كه در انحصار روستائيان و عشاير ايراني به حساب مي آيد و بر حسب گروههاي توليد كننده يا از روي منطقة توليد و شيوة بافت به انواع گوناگوني تقسيم مي شود. ولي تمامي اشكال بافت در اكثر نقاطي كه گليم در آنها رايج است اعمال مي شود و تفاوت توليدات مناطق مختلف از روش ريسيدن نخ، استفاده از رنگهاي بخصوص، يا طرح هاي ويژه و اعمال روشهاي بافت خاص تجاوز نمي كند.

 مواد اولیه گليم و روش آماده سازي آنها :

مواد اولیه گلیم پشم وپنبه است ،که از پشم به عنوان خامه یا پود و از پنبه به عنوان چله استفاده می کنند.

پشم:  در مناطق مختلف ایران از پشم گوسفند ،شتر،موی بز و اسب هم در گلیم بافی استفاده می شود،اما در تالش برای بافت گلیم فقط از پشم گوسفند استفاده می شود.گلیم بافان تالش شاید در حدود20% پشم های مصرفی خود را از گله داران بومی مناطق کوهستانی تهیه می کنند و بقیه را از پشم گوسفندان استانهای مجاور (بیشتر مواقع از اردبیل) تهیه می کنند.

البته در تالش بافت گلیم به دو صورت انجام می شود : خويش فرما و سفارشی.خويش فرما گلیم بافانی هستند که مالک کار خود هستند،یعنی خود تولید می کنند و می فروشند که مواد اولیه آنرا با هزینه خود و بیشتر مواقع از پشم گوسفندان محلی تهیه می کنند(چون به مقدار کم مصرف دارند)

اما عده ای دیگر از گلیم بافان تالش بصورت سفارشی کار می کنند،یعنی به سفارش کارفرما و برای شخص دیگری گلیم می بافند که تنها پول کارگری دریافت می کنندکه در این نوع بافته ها مواد اولیه را خود کارفرما تهیه می کند . چون مصرف زیادی دارند از مناطق دیگر خریداری کرده و در اختیار بافنده ها قرار می دهد.

پنبه:   پنبه از مهمترین مواد اولیه بافندگی است.در بافت گلیم از پنبه به عنوان چله استفاده میکنند که سفید رنگ است.تالشیان خود پنبه کار نیستند و آن را برای بافت گلیم از جاهای دیگر تهیه می کنند.

 ابزار كار گليم بافي:

 ابزار گلیم بافی عبارتند از :دار، دفه، سیخ، و قلاب .

- دار: وسيله اصلي بافت گلیم دار است. در تالش دارها یا از جنس چوب و یا فلز است که بصورت افقی و در اندازه های متناسب با اندازه گلیم است که بزرگترین دار به ارتفاع 3 متر و عرض 2متر ساخته می شود.

حالت دارها طوری است که دو چوب تحتانی( زیر دار) و فوقانی (سردار) دارد.سردار بوسیله پیچ و مهر قابل حرکت است ،در موقع ضروری ،دار شل می شود و پس از بر گرداندن قسمت بافته شده به پشت دوباره دار محکم می شود. با این دار می توان دو برابر اندازه آن بافت. آنطور که در بعضی ازخانواده ها مشاهده می شد این دارها با پیچ و مهره و بصورت آهنی هم ساخته شده اند که قابل جابجایی هستند.

 2- دفه:  بعد از رد کردن هر رج پود با وسیله ای بنام دفه آن را می کوبند تا رج ها روی هم دیگر بخوابند.جنس دفه ازآهن وشکل آن مانند شانه است که با اندکی ضربه داخل چله ها قرار گرفته و با سنگینی که دارد به پودها فشار می آورد تا بر روی هم قرار گرفته گلیم محکم تر گردد.

- سیخ و قلاب:  برای رد کردن پود از میان چله ها از سیخ و قلاب استفاده می شود.کاربرد قلاب در حال حاضر بیشتر از سیخ است.

شيوه تهيه گليم:

قبل از اينكه چله كشي شروع شود، ابتدا دو رشته نخ به فواصل دلخواه و به موازات زير دار و سر دار حدودا به فاصله 20 سانتي متر با ميخ  به بدنه دار كوبيده مي شود. كه اصطلاحا به آن دو رشته نخ زهوار گفته مي شود.يكي از اين زهوارها بعدا براي شروع گليم بافي و ديگري به منظور قرار دادن چوب مياني (هاف) و همچنين چوب كوجي براي جدا كردن نخهاي رو از نخهاي زير مورد استفاده قرار مي گيرد.

چله کشی:

برای چله کشی ، به دو نفر نیاز است تا چله کشی دقیق و بدون نقص کشیده شود.

نخهای چله را به صورت گلوله (توپک) در می آورده، سپس نفر اول سرگلوله  (توپک) نخ چله را به اولین محل علامت گذاری شده در روی زیردار گره می

زنند و با توجه باینکه تعداد شیرازه ها فرد یا زوج باشد، نخ چله را از رو یا زیر زهوارها رد می کنند. به عبارتی اگر بخواهند تعداد شیرازه ها فرد باشد ، از روی نخ اول و از زیر نخ دوم عبور می دهند و اگر بخواهند تعداد شیرازه ها زوج باشد، از زیر نخ اول و از روی نخ دوم عبور می دهند.سپس گلوله را به نفر دوم که بالاتر ایستاده است تحویل داده و نفر دوم به نوبه خود گلوه را از اولین محل علامت  گذاری شده از روی سردار عبور می دهد. و از پشت دار آن را به شخص اول در پائین دار واگذار می کند و این شخص در این مرحله نخ چله را برعکس مرحلة قبل از روی نخ های زه عبور داده و این عمل آنقدر تکرار می شود تا چله های مورد نیاز روی سردار و زیردار بطور مساوی و یکنواخت و با کشش یکسان تنیده شود.

براي دقت و سرعت عمل در شمارش نخ هاي تار، ابتدا چوب سر دار را به واحد هاي ده سانتي متر تقسيم بندي مي كنند و با ماژيك علامت گذاري مي نمايند، سپس شروع به چله كشي مي كنند.بعد از چله كشي چوبي استوانه اي شكل هاف را به جاي زهوار دوم قرار مي دهند

گليم بافي با چند رج ساده شروع مي شود. در بعضي از روستاهاي تالش، از پشم بز در كناره ها استفاده كرده بودند بدين منظور كه موي بز مانع از بيد زده شدن گليم مي شود.بافنده تالشي نقشه ندارد و بر اساس ذهنيات خود نخ هاي رنگين را كه قبلا به صورت گلوله در آمده و بالاي سرش آويزان است از لابه لاي  تارهاي گليم عبور مي دهد.هر رديف پود گذاري يك رج ناميده مي شود و بر روي هر رج بافته شده دفتين مي زنند تا در گيري تار و پود و استحكام كافي به خود بگيرد.

 نقوش و رنگهاي گليم:     

نقوش گليم به دليل تكنيك خاص بافت بصورت اشكال هندسي است .نگاره اژدها كه بصورت شكل ساده شده  s مي باشد در اين دست بافته ها به وفور نمايان است اين گليم ها بخاطر بافت چاكدار ، روشن و شاد بوده و نگاره هاي تزييني كنگره دار و لوزي شكل بسيار دارد حاشيه هاي باريك با طرح ها  يا نگاره هاي متصل جفتي  مي باشد همسايگي تالشها با تركها در طرح و نقش اين گليم ها بي تاثير نبوده و حتي در رنگبندي هم شبيه بافته هاي آذربايجان است. به طوري كه رنگ قرمز خرمايي در اكثر آنها زياد به چشم مي خورد. در تالش رنگرزی انجام نمی شود و اکثر پشمها خود رنگ است . پشم هايي كه گليم بافان تالشي به كار ميبرند معمولا با رنگ هاي شيميایي انجام شده است (که از مناطق دیگر خریداری می کنند). و در محل به آن "موات " مي گويند. سليقه و افكار بافنده در گليم هاي تالش  بسيار موثر است و ممكن است يك طرح با چندين رنگ ودر اندازه هاي مختلف بافته شود كه باعث زيباتر شدن گليمهاي تالش شده و ارزش آن را بالا مي برد.آنچه مسلم است اينكه رنگهاي شاد و روشن و همچنين هماهنگي نقوش وتقارن آنها، از ويژگيهاي بارز گليم هاي تالش است.

انواع محصولات گلیم:

در تالش گليم درسه اندازه بافته ميشود. گليم بزرگ با طول سه متر وبيشتر با عرض 75/ متر.

گليم متوسط با طول 2 متر عرض يك متر و گليم كوچك كه طول آن 5/1 برابر عرض آن است.

از گليم بعنوان زير انداز و نيز رختخواب پيچ، سجاده، خورجين، جوال،جول اسب، پشتي، سفره، کیف، ساک و غيره استفاده مي كنند.