شال و گليم بافي  در تالش

• اين مقاله ارزشمند را دوستي بدون هيچ نام و نشاني برايمان فرستاده است .مدتي صبركرديم تابلكه نويسنده اش شناسايي شود ولي متاسفانه هنوز نتيجه اي حاصل نشده است .اميدواريم  اكنون كه انتشار يافته است ، بتوانيم نام نويسنده اش را يافته و زينت بخش اين مقاله نماييم .
•  

 مقدمه :هنرهای سنتی بومی منطقه تالش برخواسته از ذوق و سلیقه ذهنی و نمایانگر اعتقادات و باورهای پاک و زلال مردمان ساده و صمیمی این دیار است که در قالب صنايع دستي ،موسیقی، آیینهای قومی جلوه می نماید. این هنرها با اینکه جزیی از زندگی مردم بوده اما گذر زمان آنرا با رکودی اجباری مواجه کرده است که برخی از این هنرها را فقط در گنجینه خاطرات و سینه هنرمندان قدیمی تالش میتوان یافت.

با توجه به آثار به دست آمده از مقابر باستانی و آثار به یادگار مانده از نیاکان ماقبل تاریخ این قوم بزرگ، آنها از ابتدای تاریخ حیات خویش همواره به خلق آثاری که برای گذراندن زندگی آنان مفید بوده، مبادرت ورزیده اند.

به گفته اهالی منطقه ،در حدود سی سال پیش حصیر بافی و نمد مالی و همچنین بافت جاجیم های سنتی  در بخشهایی از این منطقه رواج داشته که متاسفانه در حال حاضر به کلی منسوخ شده است.

 تاریخ دقیق شروع بافت  گلیم در تالش مشخص نیست چراکه آنها دائما با ترکها در داد و ستد بودند و به جای برنج و چای که به آنها می دادند در عوض گلیم و مفرش میگرفتند و رفته رفته این دست بافته ها در زندگی مردمان تالش جای گرفت.  در سالهای اخیر بافت انواع گلیم در تالش رواج یافته است.

 شال بافی

سابقه تاریخی شالبافی:

از آنجا که تالشان در گذشته مردمی کوچ نشین بوده اند، بیشترین نیازشان را خود تهیه می کردند.بافت شال نیز یکی از نیاز های آنها بوده است چرا که زندگی شبانی و عشایری آنها در فصلهای سرد سال ایجاب می کرد که از پشم گوسفندان خود، برای تهیه پوشاک و...استفاده نمایند.آنها برای بیشتر نیاز های خود از پشم استفاده می کرده اند ، حتی طناب های تالشیان نیز از جنس پشم بوده است.

تعریف شال:

بافته ضخیم ازجنس پشم است که بصورت پارچه، با دستگاه بافته می شود. شال یکی از بهترین پوششها در مقابل سرما و از نیازهای ضروری چوپانان و عشایر ییلاقات است.شال یا همان "چوخا" علاوه بر اینکه لباس ملی تالشان محسوب می گردد، لباس اصلی شبانان و دامداران نیز می باشد.

مواد اولیه شال بافی:

مواد اولیه شال بافی فقط پشم است .بیشتر پشم مورد مصرف در شال از پشم گوسفندان محلی است و کمتر خریداری می شود،چون اکثر بافندگان شال افرادی هستند که خود گله دارنيستند.تار و پود شال که بصورت پارچه بافته می شود از پشم است و پنبه یا مواد دیگر در آن استفاده نمی شود مگر در بافت سیاه چادر که مقداری موی بز به آن اضافه می کنند.

 ابزار  وسایل و روش ساخت ابزار:

دوک:  برای ریسیدن نخ پشم بکار می رود. دوک از جنس چوب ، سبک و در اندازه های 30-40 سانتی متر می باشد که قابل جابجایی است.

شانه یا "شونه سر خود":  برای حلاجی پشم بکار می رود. این وسیله به شکل شانه ای با دندانه های فلزی  به طول 15 الی 20 سانتی متر است که به شکل عمودی بر روی یک پایه چوبی یا فلزی افقی سوار است.

چرخ:  از یک دوک و یک چرخ و تسمه گرداننده چرخ تشکیل شده است و برلی ریسیدن نخ  پشم بکار می رود.در اصطلاح به چرخ" جهره" می گویند.

 دفه:  شانه ای فلزی  یا چوبی نسبتا سنگین که بعد از رد کردن هر پود آن را با دفه می کوبند تا پودها بطور مرتب بر روی هم قرار گیرند.

دستگاه شال بافی:  این دستگاه چوبی است و شامل دو ردیف نورد و دو پدال می باشد که در داخل گودال کنده شده قرار می گیرد دستگاه شال بافی هم اکنون بیشتر در روستاهای " آرده" تالشدولاب ، پره سر و مناطق کوهستانی به تعداد بسیار محدود وجود دارد که مناطق اطراف را پوشش می دهد.

ماکو:  یک تخته چوب سبک که در یک سر آن سوراخی برای در گیر کردن پود تعبیه شده و برای عبور دادن نخ یا همان پود از میان دو ردیف تار بکار می رود.

شیوه ساخت و تهیه کار:

روش تهيه شال بدين صورت است كه ابتدا پشم لازم را از پشم گوسفندان انتخاب و تهيه مي كنند كه خودرنگ مي باشند (سفيد، شيري، قهوه اي، سياه)

در اين انتخاب ها سعي مي گردد تا الياف نرم و بلند مورد استفاده قرار گيرد. سپس پشم را شسته و خشك مي كنند و پس از حلاجي بوسیله شانه، آنرا بصورت نخ  مي ريسند. براي رسيدن نخ شال از دوك دستي يا چرخ مخصوص كه در اصطلاح محلي به آن (جهره) مي گويند استفاده مي كنند. اين كار تماماً توسط دختران و زنان انجام مي گيرد.سرانجام نخهاي بدست آمده را كه در اصطلاح تالشي «رشته پو» يا پشم رشته شده ناميده مي شود را به شكل گلوله هاي نخي در مي آورند و اين نخ آمادة بافتن شال يا جوراب مي باشد

دستگاه شال بافي شامل دو رديف نورد بوده و داراي دو پدال نيز مي باشد كه در داخل گودال كنده شده قرار مي گيرد و دراين حالت بافنده روي زمين مي نشيند و ماكو را از بين نخهاي كشيده شده عبور مي دهد و با فشار پدال رديف نورد را تعويض مي كند و دوباره عمل بالا را تكرار مي نمايند و با «دَفِه» يا «شانه سرخورد» رديف هاي بافته شده را با ضربه محكم مي كند. عرض شال معمولاً حدود 40 سانتي متر است كه بصورت پارچه اي بافته

 مي شود و سپس آن را از عرض به هم دوخته و با آب صابون پا مي زنند تا بصورت كر كدار و پارچه اي زمخت درآيد و شبكه هاي آن گرفته شود. در اين حالت امكان نفوذ برف و بوران در اين پارچه بسيار كم است. شال مهمترين و بلكه اساسي ترين پوشش شبانان در سرما و كولاك فراوان كوهستان هاي سرزمين تالش است.

نقش و رنگ:

نژاد گوسفندان منطقه تالش با نژاد ترکی تفاوت عمده دارد که البته شرایط آب و هوایی هم در آن بی تاثیر نیست.به همین خاطر جنس پشم گوسفندان تالش تمیزتر وسفید تر از سایر مناطق است.رنگ این پشم ها سفید ، عاجی و سیاه است.در تالش شال نقش خاصی ندارد و کاملا یکدست سیاه یا سفید است.

انواع محصولات شال:

خود شال بصورت پارچه ضخیم است که از آن محصولات دیگری تهیه می کنند.

1- چوخا یا کت و شلوار پشمی:

بیشتر کوهپایه نشینان تالش در فصل زمستان از این لباس پشمی استفاده می کنند مخصوصا چوپانان که با گله می روند علاوه بر پوشیدن این لباس شولا نیز ازروی آن می اندازند.جنس شولا نیز از شال است.

2- سیاه چادر:

همانند شال است که باموی بز نیز بافته مي شود ابعاد آن بزرگتر است و بصورت دو لایه بر روی خانه های موقتی که از چوب درست می کنند می اندازند تا مانع نفوذ نور و سرما بداخل منازل موقتی آنها که در محل پوری یا آوولا نامیده میشود گردد.معمولا سیاه چادرها به خاطر جلوگیری از نفوذ آب از موی بز بافته می شود . این چادر ها به خاطر جنسیت(موی بز) انعطاف کمتری دارد. درحالیکه شال همیشه از پشم بافته می شود و از انعطاف بیشتری بر خوردار است.

3- شرف یا شال گردن :

همان شال گردن معمولي است با اين تفاوت كه جنس آن كاملاً از پشم مرغوب است كه توسط زنان و دختران تالش بافته مي شود.

4- شال کمر :

نوعی روسری بزرگ که زنان تالشی به هنگام کار در مزارع برنج آنرا به کمر می بندند >>>