بررسي وضعيت  سيستم زبان تالشي ، گويش روستاي تاسکو ماسال

 نوشته : م. ان . كوهان

ترجمه : وحيد نوروزي لارسري      

  مقدمه : زبان تالشي ،  عضوي از شاخه هاي غربي زبانهاي ايراني مي باشد ، که امروزه در تالش ايران و ايالت استقلال يافته جمهوري آذربايجان تکلم مي شود . در اين زبان نيز يک ارتباط نزديک با گويش هاي فردي زمين هاي پست ساحلي در امتداد خط موازي درياي خزر، مانند  گيلکي و گويش هاي قديمي آذربايجان (پهلوي) که امروزه تاتي ناميده مي شود، وجود دارد .

مجموعه ي اصلي اين مقاله براساس  شماري از گويشوران بومي که در روستاي "تاسکو" زندگي مي کنند ، جمع آوري شده است . تاسکو ،  روستاي دور افتاده اي است که حدود 10 کيلومتر دور از جنوب شرقي شهرستان ماسال در استان گيلان قرار دارد .

در اين مقاله سيستم (زباني) اين گويش با جزئياتي شامل ساخت آوائي ، ساختارفعل و مصدر و ضماير آن بررسي و بحث شده است .

 بخش اول :  ساخت آوايي

ساخت آوايي گويش تالشي روستاي تاسکو

صامتها (بي صدا ها ) در زبان تالشي ( تاسكو) به شرح زير مي باشد:

 ب b : همخواني است دولبي ، انفجاري (انسدادي ) ، واکدار ؛ براي مثال : ابرو abru : ،   در : bar

پ p : همخواني است دولبي ، انفجاري (انسدادي ) ، بي واک ؛ براي مثال : پس فردا : raŝpa

ت t : همخواني است  دنداني ، انفجاري (انسدادي ) ، بيواک ؛ براي مثال :  داغ : tat

د d : همخواني است دنداني ، انفجاري (انسدادي ) ، واکدار ؛ براي مثال : درخت : dar

کk  : همخواني است انفجاري (انسدادي ) ، بيواک ؛ براي مثال : مرغ karg :

گ g ؛ همخواني است نرمكاني ، انفجاري ، واكدار ؛ براي مثال : ييلاق : girya

ف f : همخواني است لب و دنداني ، سايشي ، بيواك ؛ براي مثال :  كوتاه قد fūtar

وv : همخواني است لب و دنداني ، سايشي ، واكدار ؛ براي مثال : برف : var

س ،ص ، ث s : همخواني است، لثوي ، سايشي ، بيواك ؛ براي مثال :  سيب sif

ش ŝ : همخواني است، لثوي ، سايشي، بيواك ، براي مثال :  شغال :  alŝ

ز ، ذ ، ظ ض z : همخواني است، لثوي ، سايشي ، واكدار : براي مثال : جو : až

خ x : همخواني است، ملازي ، سايشي ، بيواك، براي مثال :   ميخ : mex

ه ، ح h: همخواني است، سايشي ، بيواك ، براي مثال :   حيوان hayvun :

چ č: همخواني است، لثوي، سايشي ، بيواك ، كامي :  براي مثال :   بخاري : pič

ج j : همخواني است، لثوي ، سايشي، واكدار ،  انسدادي : براي مثال :   وجب vija

م m : همخواني است دولبي، خيشومي ، واكدار:  براي مثال :   ما ama

ن n : همخواني است دولبي، خيشومي ، واكدار:  براي مثال :   نان : nun

ق / غ γ : همخواني است، ملازي، انفجاري (انسدادي ) ، واکدار : براي مثال : قيمت :  imatγ

دوم : واك ها ( مصوتها )

در زبان تالشي تاسكو هشت مصوت وجود دارد . از اين تعداد شش مصوت ( o . i . e . u . a . ə) مصوتهاي كوتاه و دو مصوت (ū – ā ) مصوت هاي بلند يا كشيده مي باشند . مصوت  əدر تالشي مصوت غير استوار بوده و از نظر تاريخي بجاي مصوتهاي كوتاه (i . u . a) بكار مي رود .

يك مصوت مركب يعني مصوت ay در جند لغت در زبان تالشي ديده مي شود : ayvun ايوان .

 بخش دوم : ساخت فعل

ساخت فعل در زبان تالشي تاسكو :

در زبان تالشي همچون زبان فارسي فعلها از نظر ساختار به سه گروه تقسيم ميشوند ؛ 1. فعلهاي ساده 2. فعلهاي پيشوندي 3. فعلهاي مركب . در اين بخش فقت به فعلهاي ساده و پيشوندي مي پردازيم.

1. فعلهاي ساده : افعال ساده همان بنيادي بوده و از نظر تعداد در مقابل دو گروه ديگر افعال كمتر به نظر مي رسند .

فعلهاي ساده در زبان تالشي فعلهاي اصلي ايراني بوده كه از زبان ايراني ميانه شمال غربي در تالشي ادامه پيدا كرده اند.

افعال ساده از نگاه ساختار بر اساس تحولات تاريخي به دو گونه باقاعده و بي قاعده تقسيم مي شوند .

الف : افعال باقاعده : در افعال با قاعده با حذف نشانه مصدر اساس (ستاك ) زمان گذشته و با حذف پسوند زمان گذشته (t/d) اساس زمان حال بدست مي آيد .

افعال باقاعده

   مصدر                           اساس گذشته                     اساس حال                   فارسي

Harde                                hard                           har                           خوردن       

vinde                              vind                            vin                              ديدن

varde                                vard                          var                            آوردن

 ب: افعال بي قاعده : افعالي هستند كه با  حذف نشانه مصدر زمان گذشته بدست آمده اما اساس حال اين گونه افعال با زمان

گذشته تفاوت مي كند و با حذف پسوند گذشته اساس زمان حال بدست نمي آيد :

افعال بي قاعده

    مصدر                           اساس گذشته                        اساس حال                  فارسي

 rande                           rand                              run                              راندن

xande                              xand                          xun                               خواندن

 1 – مصدر :

 مصدر فعل كه اصل عمل را نشان مي دهد در زبان فارسي به حرف (ن) ختم مي شود: مانند : خوردن . گفتن . رفتن و .. در زبان تالشي تاسكو مصدر فعل به (e) ختم مي شود :مانند : harde خوردن . varde آوردن و .... . بخش ثابت هر فعل (بن فعل) در زبان فارسي دو گونه است : بن ماضي و بن مضارع : مثلا براي مصدر فعل گفتن داريم : بن ماضي = گفت . بن مضارع = گو : ... اما در زبان تالشي از اين نظر مصادر افعال دو دوسته هستند : در يك دسته از مصادرهمواره بن ماضي و بن مضارع افعال يكسان هستند . مانند مصادر mase = شنيدن . و .....

نشانه هاي مصدر در تالشي : نشانه مصدر در تالشي –e و در تعدادي از افعال نشانه مصدر –ie مي باشد .

اين نشانه مصدري –e در زبان تالشي = نشانه مصدر –an در زبان فارسي . ( فارسي ميانه –an . فارسي باستان –anaiy) و نشانه

مصدر –ie = فارسي نو –idan. ( فارسي ميانه اشكاني –itan . فارسي ميانه ساساني و مانوي –idan ( نشانه زمان گذشته –id + نشانه مصدري –an كه حذف n در نشانه مصدر –e متايق قوانين صوتيات زبان تالشي صورت گرفته است .

2. فعلهاي پيشوندي :

در زبان تالشي برخي از فعلها از يك ماده اصلي با يك جز پيشوندي ساخته مي شوند كه به آنها افعال پيشوندي مي گويند. معني فعل  پيشوندي با معني ريشه فعل قبل از پيشوندي شدن فرق مي كند .

در ساخت افعال پيشوندي در زبان تالشي جند پيشوند از  گذشته دور اين زبان به ميراث مانده است كه بشرح زير مي باشند:

da- . ā- . pe - . vi- . bar- . ji-. ār-, vir- , viv- , bə- ,dar-,                                     

در زبان تالشي جند پيشوند فعلي مي توانند با يك فعل استفاده شده و معاني گوناگون را به ريشه فعل بدهند و همجنين يك

پيشوند مي تواند با چند فعل همراه شود و به هر كدام از فعل ها معني متفاوتي بدهد و از همين راه تعداد زيادي افعال  پيشوندي از تريق ضميمه شدن فعل با پيشوندي فعلي ساخته مي شوند .  براي مثال : پيشوند فعلي ji- با افعال گوناگون : vate  ( بافتن ) :    ji- vate  ( از جا كندن ) . همين پيشوند با فعل xate  ( خوابيدن) : ji- xate  (پنهان شدن) و يا پيشوند

da- در فعل deŝte ( دوختن) : da- deŝte ( دو چيز را به هم چسباندن با ميخ ) و با همين پيشوند در فعل xate  ( خوابيدن)

da-xəte (پنهان شدن) .

 صيغه هاي فعل :

در زبان تالشي تاسكو انواع فعل عبارتند از :

امر : اين فعل از ( اساس زمان حال + پيشوند bə- ) ساخته مي شود.فعل امر دو صورت دوم شخص مفرد و دوم شخص جمع دارد . daka  (بپوش ) . dakara  ( بپوشيد ) : شكل منفي فعل امر با نشانه ma- صورت مي گيرد .

madaka (نپوش)                     madakara  ( نپوشيد )

 حال اخباري : فعل حال اخباري (استمراري ) از تركيب ( اساس حال به اضافه شناسه فعلي ) ساخته مي شود .

براي مثال : مصدر vinde ( ديدن)

 جمع                                                                                                               مفرد

اول شخص            مي بينيم           vinam                 مي بينم               vinəm       اول شخص

دوم شخص            مي بينيد         vina                      مي بيني       vini                  دوم شخص

سوم شخص            مي بينند           vinən                  مي بيند         vinə                سوم شخص

 توجه : براي منفي كردن اين فعل از پيشوند    ne-استفاده مي شود .

 حال التزامي : حال التزامي از تركيب پيشوند وجه + اساس حال و شناسه فعلي تشكيل مي شود :

 جمع                                                                                                               مفرد

اول شخص            بينيم     bəvinam                        بينم              bə vinəm       اول شخص

دوم شخص           بينيد         bəvina                         بيني       bəvini                  دوم شخص

سوم شخص           بينند           bəvinən                  بيند         bəvinə                سوم شخص

 آينده : فعل آينده از لحاظ ساختار شبيه حال اخباري (استمراري) است . براي مثال :

 vinəm مي بينم . daparsəm مي پرسم .

 گذشته ساده : زمان گذشته ساده از تركيب ( اساس زمان گذشته فعل + شناسه فعلي ) ساخته مي شود :

جمع                                                                                                       مفرد

اول شخص         رفتيم    ŝi muna                          رفتم ŝi ma                    اول شخص

دوم شخص         رفتيد    ŝi runa                            رفتي i ŝaŝ                   دوم شخص

سوم شخص        رفتند     ŝina                                رفت aŝ                       سوم شخص

 گذشته استمراري : فعل گذشته استمراري در افعال متعددي از تركيب ( اساس حال + پسوند استمرار + شناسه فعلي) ساخته مي شود . براي مثال :

مي گشتيم : gardimun    .      مي گشتيد : gardirun

گذشته نقلي : ساختار آن : ( اسم مفعول + شناسه ) براي مثال: گشته ايم : gardaymuna

 بخش سوم : ساختار ضماير

ساختار ضماير در زبان تالشي ( تاسكو ) :

 ضمير در زبان تالشي تاسکو شامل انواع زير است :

ضماير شخصي ، ضماير ملکي ، ضماير مشترک ، ضماير اشاره ، ضماير مبهم ، ضماير پرسشي .

3-1: ضماير شخصي : در زبان تالشي ضماير شخصي به دو حالت ضماير شخصي (فاعلي) ، و ضماير شخصي (مفعولي) مي باشند .

الف :  ضماير شخصي (فاعلي)

جمع :                                                مفرد

ama  ما                                             az                من                    اول شخص

ŝәma شما                                        ta                   تو                      دوم  شخص 

aven ايشان                                       a(av)             او                     سوم شخص

ب: ضماير شخصي (مفعولي)

جمع :                                                 مفرد :

amaŝ            ما را                             mәnaŝ          مرا                     اول شخص

әmaŝŝ         شما را                            tәŝ                تو را                   دوم شخص

avenәŝ        ايشان را                            ayŝ            او را                   سوم شخص

به نکات زير توجه کنيد :

ضمير اول شخص مفرد az (من) ، از نگاه تاريخي به ضمير اول شخص مفرد حالت فاعلي ايران باستان مي رسد . مقايسه شود : اوستايي azam ، فارسي باستان adam ، پارتي az . يعني در زبان تالشي همان شکل شمال غربي زبانهاي باستان و ميانه ادامه پيدا کرده است ، شکل مفعولي manaŝ مرا به شكل ايراني باستان كه در زبانهاي اوستايي و فارسي باستان استفاده مي شده است ، مي رسد . و اين شکل ، در ايراني باستان manā ( حالت اضافه و يا genitive ) مي باشد .

ضمير az صرف نمي شود يعني حالتهاي مختلف مفعولي و ديگر حالتها را نمي پذيرد .

3-2 : ضماير ملکي :

اين ضماير در زبان تالشي تاسكو عبارتند از : čəmən مال من ، iŠti  مال تو ،   ĉayمال او ، čama مال ما ، ŝəma مال شما ، avunĉ ما أنها .

براي مثال :

خانه ما čama ka    ،   خانه شما Šəma ka

3-3 : ضماير نفسي : ضمير مشترك در زبان تالشي tam ŝə ( خود و خويشتن ) و همچنين (خود را ) مي باشد . اين ضمير در گفتار تالشي پس از ضماير فاعلي قرار مي گيرد و همچنين در جمله و عبارات بس از اسم معرفه كننده قرار مي گيرد ، كه ترتيب آن چنين است :

( زن خودش : tan əŝ  enakž   )

3-4 : ضماير اشاره :

اين ضماير همچون فارسي ، اشاره به دور و نزديك دارند : əm (اين) . a ( آن ) . əmen ( اينها) . aven ( آنها) .

3-5 : ضماير مبهم ( نا معين ) : اين ضماير در تالشي تاسكو عبارتند از :

kas ( كس) . či ( چيزي ) . diyar  ( ديگر) . hičkami ( هيچكدام ) .

 براي مثال :

يك حرف ديگري بزن : diyar gafi bežan  )

3-6: ضماير پرسشي : اين ضماير عبارتند از :

ki  ( كي ) . kiya ( چه كسي ) . čə ( چه ) . kamila ( كدام يك ) . براي مثال :

 كي ديروز آمده بود : ki zir omaba

 منبع :

زبان تالشي . دكتر حميد حاجت پور – انتشارات گيلكان

تالشان كيستند ؟ – علي عبدلي – انتشارات ققنوس