نگاهي به فرهنگ موضوعي تالشي به فارسي (2)

  6 – ثبت محتلف واژه ها :

شمار قابل توجهی از مدخل های کتاب مذکور واژه هایی هستند که به صورت های مختلف و متفاوت ، با یک معنی ثبت شده اند . یعنی یک واژه با تغيیر صورت در چند جا به یک معنی آمده است . از این رو مشخص نیست که در بین صورت های مختلف یک واژه کدام یک اصیل است و كدام يك  به گویش تالشی میانی تعلق دارد و کدام یک جعلی و دخیل یا وام گرفته است . انجام سخن اين كه در بين اين رشته مدحل هاي مختلف هم معني تنها يك مورد مي تواند درست باشد .از این گروه مدخل ها می توان چند نمونه زیر را برشمرد:

زيته ،سیازیته ، نسبر ، سیانسبر :  سار

زیزا ، سینه سو رو :  سينه سرخ

سَرَکورَ، گیجگا :   شقیقه

ویوأمزا ، عروس مزا :  نوعی بازی با سنگ

دیوک ،هونگ :  هاون

حب جوش ، قبه جوش :  کتری

چَکوژن ، کلاسنگ :  فلاخن

یل، دیلم :  اهرم

آفتاوَ لَگَن ، دستاوَ لگن :  لگن برای شستن دست و صورت

پیشاو،چامین :  ادرار

خوار آرکره تخته : دارآسونه تخته :  تخته ای برای هموار کردن زمین

دپا  ، وشن :  بوران

سَرَو ، سرو چو ، سروَ تير : تير چوبي براي طراز كردن خط الراس سربندي !!؟

 7 – واژه تراشي :

در جاي - جای کتاب،  مدخل هایي به چشم می خورد که غیر واقعی و ساختگی ست و برای کسانی که به زبان تالشی آشنایی دارند ، موجب شگفتي مي شود . به طور مثال در بخش پیشه ها و مشاغل :

پتارچی : دزد ، مای اَخر : خریدار ماهی ، خوتَه پا : خوک بان ، دار ویره کو: آنکه میوه درختان را با چوب می ریزد و دار اتاش : آنکه درختان را می تراشد را در زمره حرف و مشاغل آورده  وهمچنین برای هر یک از کارها و وظایف نجار محلی نام و اصطلاحی ساخته و آنها را به عنوان پیشه هایی مستقل در لیست مدخل ها قرار داده اند مانند:

که اَ ساز ، که ساز : نجار : سازنده خانه .

بَرجَه بند : پنجره ساز

پَرده ساز : پل ساز

دارَتاش : تراشنده درخت

کَه سر پره فن : شیروانی ساز

لارَ تاش : تراشنده لار ( مخزن چوبی آب )

لته تاش : تراشنده لت چوبی

باشکه تاش : تراشنده لت های بلند

لته دَکَر: آنکه لت ها را بر شیروانی می چیند.

این واژه تراشي با استفاده از ادات دستوري ، کم و بیش در دیگر بخش های کتاب نیز اتفاق افتاده است.   مثلاً در بخش اوقات و تقویم ، با مدخل های زیر روبرو می شویم :

سال دانزه ما : دوازده ماه سال

روجیرا : هنگام روز

شویرا : شب هنگام

نار نهار : قبل از نهار

نی نهار : قبل از نهار

کوتومون سر: هنگام سبز شدن بذر در خزانه

نشاسته کارون : هنگام نشا کاری

کوتمه خسی : هنگام کوتام خوابی

الآن : الآن

کولی چارشنبه شو: شب چهارشنبه سوری

سرسا : فردا ، سر صبح

سوسه : فردا ، سر صبح

صب: فردا ، صبح

صبا : فردا

صبیرا : هنگام صبح

صب سر : اول صبح

8 – مسئله ناشي از اختلاف لهجه :

در سراسر کتاب مصدرهای فراوانی به چشم می خورد که به علت اختلاف پسوند دو بار به یک معنی ثبت شده اند . این موضوع ناشی از آن است که مولفان محترم به علت آن اختلاف پسوند  پی نبرده و ناگزیر هر دو صورت مصدرها را بی هیچ توضیحی ثبت کرده اند .

پسوندهای مذکور عبارتند از سته səte و نیه nie .  نیه پسوند مصدری مشترک کلیه لهجه های زبان تالشی است و پسوند سته خاص تالش میانی مي باشد . لذا نیمی از مصادر تالشی میانی فقط به سته ختم می شوند. مانند:

آزنسته = شناختن ، چکسته = شکسته شدن ، تاجنسته= تاختن ، گاردنسته = گرداندن ، ترسسته = ترسیدن ، خارنسته = خاراندن ،برگنسته = افتادن و همین مصادر مثلاً در لهجه خوشابری به صورت : آزنيه ، چکه ، تاجنیه ، گاردنیه ، ترسه ، خارنیه و برگنه  ، تلفظ می شوند. لذا اگر مولفان محترم فرهنگ موضوعی با اندکی تامل و بررسی به علت این تفاوت پی می بردند ، ناگزیر به ثبت صدها مدخل تکراری نمی شدند .

اکنون که سخن از مصدرها پیش آمد لازم است به این موضوع نیز اشاره شود که در این بخش از کتاب مورد بررسی ما ، ارایه ي  مدخل جعلی و معانی غلط برای مدخل ها به اوج می رسد و خواننده تالشی زبان کتاب از خود می پرسد که اگر مولفان تا این اندازه باور نکردنی دچار اشتباه و خطا شده اند ، نقش دانشگاه گیلان که صاحب پروژه تحقیق و تالیف و ناشر این اثر است ، چه بوده ؟ . آن مرکز علمی که با داشتن اساتید تالش و زبان شناسی مانند دکتر حمید حاجت پور ، دکتر علی رفیعی و ديگران ، چرا از حق نظارتی خود استفاده نکرده است . آیا واقعاً دانشگاه گیلان مصدرهای زیر را با معانی ای که در مقابلشان آمده است، دیده و چاپ کرده؟! :

ویکولچونسته : تکه تکه کردن چیزهای سخت با دندان

دبرمسته :     با هم گريه کردن

دمیز یسته :   دریده شدن

آتا لسنسته ، پتالسنسته ،  پتسلسته ،  پتسسته : خفه كردن

دَهشته :       رها کردن

آمیته :         مخلوط کردن

دَگته :          در انداخته

دَوَشته :        در جهیده

هنجير :         موفق

ویدرنگ اَژَن :   ناخن زننده

اَمرده :      بی حس شده

برکیسته :   برکشیدن

جیخلتاونسته :    پیچ دادن

پپاجیسته :    کوتاه شدن

آخساونسته :    خواباندن

اَدشته :    نگریستن

وي هشته :    فرونهادن

خش به :    خوش بودن

دَرَسوج :    سوزاندن

و الي بی نهایت...  که ناگریزبراي جلو گيري از اطاله سخن  باید به همین مشت نمونه خروار بسنده کرد.

 9 – مدخل هاي نكوهيده :

اگرچه نویسنده فرهنگ لغت می تواند از ادات زبان مورد تحقیق خود هر چه را که یافت به روشی علمی ثبت و معنی کنه ولی مواردی هست که شئونات اخلاقی و برخی بایست ها و نبایست های ضرور مانع تندروی های سور رئالیستی می شود. از این رو اغلب فرهنگ نویسان و حتی گردآورندگان فرهنگ عامه برای رعایت برخی ملاحظات ، یا کلاً از خیر ثبت چند لغت و مواد فرهنگ عامه گذشته اند و یا مفاهیم را در لفاف مناسب الفاظ پیچانده اند . اما این ملاحظات در فرهنگ موضوعی تالشي به فارسي ، مدنظر قرار نگرفته و در این اثر به ویژه در بخش کنایات آن واژه ها و عبارات و جمله هایی آمده است که خواننده گاه ناچار است از شرم چشم خود را بسته و به صفحه ای دیگر برود. نگارنده را ببخشید از این که نمی تواند در اینجا از آن دسته مدخل ها مشتی به مثال ارایه نماید

10 – آشفتگي در تنظيم :

یکی از مهم ترین اهداف در تدوین فرهنگ لغت این است که هر کس معنی کلمه ای را نداند با مراجعه به فرهنگ لغت مربوطه با استفاده از روش ترتیب الفبایی آن لغت را یافته و با معنی آن آشنا شود. در فرهنگ های موضوعی که به نظر نگارنده برای خرده زبانها و گویش ها اصلاً لازم نیست ، دسته بندی واژه ها و اصطلاحات باید با چنان دقتی انجام شود که با مراجعه به بخش هر موضوعی بتوان کلمه های مربوط به آن بخش را یافته و با معانی آنها آشنا شد  .  ولی در « فرهنگ موضوعی تالشی به فارسي » دقت کافی در دسته بندی و تنظیم مداخل ها ، به عمل نیامده است از این رو :

آسیاب ، لیوان ، ارابه ، خیک ، الیاف درختی ، عصا ، دف ، سرنا ، گونی سبوس با انواع بشقاب ها و چرخ نخ ريسی و آبشخور چوبی دام ها  ، در بخش « ابزار و آلات » دیده می شوند.

یا : آب دزد،  باز کننده بار ، جوراب ،  گل ، رُفت و روب ، آب گل آلود ، کوه ، پوچ ، فروشنده شالی و برنج ، خریدار شالی و برنج ،  در ذیل موضوع ( اصطلاحات کشاورزی) آمده است .

همچنین شمار زیادی از واژه ها و اصطلاحات و ترکیبات عیناً یا با تغییر اندکی ذیل موضوع های مختلف تکرار شده اند مثلاً بخشي به نام « کنایات » در این کتاب گنجانیده شده و بسياري از مداخل این بخش عیناً در دیگر بخش ها نیز پخش گردیده اند و به اين ترتيب نيز كميت مداخل، افزايشي تصنعي يافته  است . در حاليكه با وجود چند فرهنگ نامه زبان تالشي معتبر ، لازم بود اين دو محقق محترم در انديشه گردآوري مواد زباني ثبت نشده تالشي مي شدند نه براي دوباره نشر دادن مواد گردآوري ومنتشر شده  به وسيله ديگران ، قالبي باعنوان «فرهنگ موضوعي» را برگزيده و به شيوه اي ناروا و نادرست ، به افزايش كميت مواد منتشر شده به پردازند .

11 – درك نادرست از كنايه :

در صفخات 144 تا 157 كتاب به « كنايات » تالشي پرداخته شده است . در اين بخش نيز اشكالات متعد ي به چشم مي خورد كه عمده ترين آنها ثبت واژه ها و مصدر هاي فروان به عنوان كنايه و ارايه معني نادرست براي بسياري از آنها مي باشد .

چنانكه آمد ، مولفان محترم هردو تحصيلكرده رشته ادبيات فارسي هستند . از اين رو اگر عذرشان در مورد اشكالات مربوط به زبان شناسي و فرهنگ نويسي پذيرفته شود ، اين انتظار وجود دارد كه آنان صور خيال را خوب بدانند و با تفاوت بين واژه ه و مصدر و اصطلاح با تشبيه ، مجاز ، استعاره و كنايه آشنا باشند .

چنانكه مي دانيم « كنايه از نظر لغت يعني آنچه كه انسان مي گويد و از آن چيز ديگري اراده كند . بنابر اين كنايه ضد صريح است و در سخن كنايي اگر معني اصلي نيز مورد نظر و آشكار باشد ، آن معني و سيله اي براي رسيدن به معني مراد است –« دكتر پورنامداريان ، رمز و داستانهاي رمزي در ادب فارسي ، صفحه 17 » در صورتي كه مولفان چنين تعاريفي را قبول داشته باشند ، چگونه توانسته اند كلمات زير را كه هيچ معني غير صريحي ندارند ، مگر اين كه با كلمات ديگري تركيب شوند ، كنايه به شمار آورده اند :

آبرده : گرفتن ، تصرف كردن .

آپَرچيه : از ته بريدن خس و خار ( پاكسازي كردن زمين از درخت و خس و خار)

آوَ را : راه آب .

يَنده ژه  : بهم زدن .

ايسبيه چيزه  : شكوفه سفيد

ايسبيه شت : شير سفيد .

پايمال آبه  : پايمال شدن .

پخاسته  : سپوختن .

چرا : چراغ .

چشته  : چشيدن .

خنده  : خواندن .

زَله  : زالو .

ماره گو  : مدفوع موش .

سوجيسته : سوختن             

  ديگر اشكال مهم بخش كنايات ،  نادرستي معني صريح و غير صريح شمار زيادي از مدخل هاست . نمونه هاي زير شاهدي بر اين ادعا مي توانند باشند :

كنايه ! :         معني آمده در كتاب :                               معني درست :

آسرنگسته :    خشم گرفتن ، عاشق شدن                              انكار كردن

پتارسته :        بركشيدن ، بالا آوردن                                  غارت كردن

پلخته ليو :       شخص سست و بي اراده                              آدم دو رو و نقش باز

جيخته  :          متواري ساختن                                         پنهان شدن

سر آگنسته :    سر فرود آوردن                                        دريافتن ، متوجه شدن

وشته :            نجات يافتن                                              جهيدن ، پرش نمودن

گف اَ مس :      ساده لوح و خوش باور                               شنونده سخن ، حرف شنو .

گف :              حرف نا روا                                             سخن ، حرف

كه سره پا :     سر پاسبان خانه                                        اصطلاحي ست به معني كدبانو

شايان گفتن است كه بخش كنايات اين كتاب زماني نوشته شده است كه مولفان آن دست كم  به كتاب « تالشي نامه » اثر ارجمند علي نصرتي سياه مزگي ، با موضوع كنايات و تعبيرات تالشي دسترسي داشته اند . آنها مي توانستند آن را الگو قرار د هند تا دچار اين همه سهو و خطا نشوند .

 12 – پايان سخن :

به این ترتیب آنچه لازم بود درباره« فرهنگ موضوعی  تالشی به فارسی » گفته آید  ، به اجمال و اختصار آمد اما حکایت همچنان باقی ست . مطمئناً اگر برای زبان شناسان و اهل فضل و فن فرصتی پیش آید  تااين کتاب را مروري بكنند قطعاً گفتنی های فراواني خواهند داشت که نگارنده به لحاظ ضعف بضاعت علمی و برخی معذورات نتوانسته است به قلم بیاورد .

و سر انجام در یک نتیجه گیری شفاف می توان گفت :

فرهنگ لغتی که آوا نگاری آن اساساً فاقد اعتبار است و شاید فقط یک سوم مدخل های آن قابل ثبت باشند و نیمی از این شمار نیز یا غلط ثبت شده و یا دارای معنی نادرست اند ، اگر از سوی یک مرجع علمی منتشر شود ، ناشر بیش از مولف سزاوار گله و انتقاد است .

 منبع : ماهنامه تالش شماره 41