دژ قلعه رودخان ،يادمان باستاني – توريستي  ايران

 دكتر بهمن رمضاني

چكيده :

دژ قلعه رودخان فومن در فاصله حدود 20 كيلومتري جنوب فومن و در بالاي كوهي به ارتفاع متوسط 700 متر و به همين نام قرارگرفته است (آخرين تاريخ بازسازي  قلعه 918 تا 921 هجري –قمري بوده است واز تاريخ ساخت آن اطلاعي نيست).

اين قلعه به طول حدود 5 كيلومتر و عرض تقريبي 10الي 50 متر با استحكا مات برج  ما نند،اتاقكهاي ديده باني ،آب ا نبار،تونل خروجي ،شومينه گرمايي ،محوطه شاه نشين ، حصار كوهستاني و جنگل ا نبوه بصورت يك دايره كه از يك شعاع داراي خروجي است  به آن  شكوه فراواني داده است .طبق نظردانشمند گرامي جناب آقاي  دكتر منوچهر ستوده عظمت اين دژ همتاي قلعه استخر فارس است، قلعه هاي الموت،خراسان،رودبار،وطارم در مقابل آن بسيار محقرند.

عظمت ،موقعيت قرارگيري و جغرافيايي ، موقعيت و قرارگيري اقليمي ،استفاده از مصالح محبط جغرافيايي محل ، محيط جنگلي و كوهستا ني اطراف قلعه ،پياده روي حدود 4كيلومتر ارتفاعي ،آب و هواي بسيار دلپذير تابستاني و زمستاني  و بهاري و پاييزي (وشايد بيشتر !)و…..اين فلعه ميتواند يكي از مكانهاي توريستي و گذران اوقات فراغت گردشگران ايراني و خارجي باشد كه اشتغالزايي لازم را نيز به دنبال خود خواهد داشت .

هدف نوشتن مقاله معرفي اين قلعه از ديدگاه اكو جغرافيايي با تكيه بر طبيعت گردي مي باشد .جهت روش مطالعه از روش  توصيفي به همراه  تجزيه و تحليل عناصر آب و هوايي جهت ارائه نقشه بيوكليماتيك قلعه و زمانهاي مناسب گردشگري خواهد بود كه نهايتا موارد كاربردي آن به جامعه  علمي ارائه مي گردد.

همگن بودن محيط انساني قلعه با محيط طبيعي ،استفاده  از شومينه   و معماري منحر به فرد در حداقل 1000سال پيش . مكان گزيني اقليمي از نظر سرما در تابستان و گرما در زمستان  و مكان گزيني سوق الجيشي قلعه با توجه به هوش بالاي طراحان آن ،  از عجايب آن قلمداد ميگردد .و حق است كه اين دژ جزء عجايب هفتگانه نام گرفته است .

كليد واژه ها: :قلعه رودخان فومن گيلان – عجايب هفتگانه گيلان قلعه جنكلي-ا كوتوريسم جنكلي

 مقدمه:

دژ قلعه رودخان يكي از بززكترين قلعه هاي باقي مانده از دوران قديم در ايران مي باشد كه در جنوبغربي شهرستان فومن در يك شرايط كوهستاني ، جنگلي با ارتفاع حدود 700 متر از سطح درياهاي آزاد قرار گرفته است .از تاريخ دقيق ساخت آن اطلاعي نيست ولي چندين بار مرمت و بازسازي و مورد استفاده قرارگرفته است.

خوچكو، رابينو،دكتر ستوده با مشاهدات ميداني و اسنادي در مورد سابقه تاريخي و مشخصات  قلعه مطالعاتي شايسته انجام دادهاند كه كاملترين نوشته موجود ،مطالعات دكتر ستوده در حال حاضر مي باشد.

تحقيق و مطالعه حاضر جهت استفاده اقتصادي –اكوتوريستي از قلعه رودخان با توجه به شناخت يادماني –اكو جغرافيايي ميباشد تا با شناخت پارامترهاي آب و هوايي و جغرافيايي برنامه ريزي اكوتوريستي جهت استفاده عموم انجام پذيرد.   شرايط محيطي قلعه با توجه به تغييرات فصلي از شرايط باراني ،آفتابي ،برفي ،مه اندود  و …..متغير است لزوم مطالعات فوق جهت برنامه ريزي لازم الجرا است وپيش بيني مي گردد كه با شناخت متغير هاي آب و هوايي حداكثر درآمد اقتصادي و اشتغال زايي براي استفاده اكو توريستسي دژ قلعه رودخان وجود دارد .  هم چنين نگهداري يك اثر ميراث فرهنگي و تحويل آن به نسلهاي آينده كه حاصل تلاش و كوشش مردم آن ديار بوده است نيز مي باشد.

موقيعيت جغرافيايي دژ قلعه رودخان

دژ قلعه رودخان كه به نامهاي قلعه حسامي ،قلعه سكسار ،قلعه سلسال(قلعه به همين نام در رضوانشهر ) معروف است در 23 كيلو متري جنوب غربي فومن در ار تفاع حدود 700 متري از سطح دريا هاي آزاد در ميان درختان انبوه جنكلي و در روي يال يك كوه واقع شده است كه تقريبآ از 4 طرف توسط دره هاي عميق و رودخانه هاي دائمي قلعه دنه و قلعه رودخان احاطه شده است. اين قلعه از سمت شمال به رودخانه قلعه رودخان و شولم فومن ،از سمت شرق به رودخانه قلعه دنه و ملك سر و از سمت جنوب به كوهستان تالش و شهرستان شفت ،واز سمت غرب نيز به كوهستان تالش و استان زنجان محدود شده است.

اين قلعه به شماره 1567/3 ثبت آثار ملي ايران شده است.طول اين قلعه در حدود 500 متر و عرض آن در نقاط مختلف از 10 متر تا 50 متر متفاوت است .در ساخت اين فلعه از ميليونها آجر استفاده شده است كه ابعاد و قطر اين آجرها (طول و عرض 23*21 و 5*4 قطر 40*235*235 ميليمتر و 35*200*200 ميليمتر استفده شده است ودر باز سازي سال 1380 خورشيدي توسط ميراث فرهنگي استان گيلان  ، دو انبار ذخيره آجر با هزاران قطعه آجر در عمق چند متري خاك  داخل قلعه كشف گردييد . بايد اضافه نمود كه احتمالآ  در آن دوره زماني ،آجرها در پايين دست و روستاهاي  حاشيه قلعه پخته شده و توسط حيوانات بار كش ويا ……به داخل قلعه حمل شدهاند .

مساحت دژ در حدود 5 هكتار و از سنگ ،آجر ملاط ساروج ،گچ ساخته شدهاست  ( شكل شماره  (1)

پيشينه تاريخي دژ قلعه رودخان

 قدمت قلعه به حدود دوره ساسانيان بر مي گردد و بر افراشتن ان با حمله اعراب مسلمان به ايران مربوط مي شود و أن مقارن با پادشاهي گيل گيلانشاه در دوره ساسانيان  و مقام پشتخوار گر شاهي (اتحاديه گيلان  ، طبر ستان ، گرگان و دماوند )كه تحت حكومت واحد او قرار داشت و اين سرزمين (پشتخوار گر =دامنه شمالي البرز )به فرمان يزد گرد سوم (آخرين پاشاه ساساني )در اختيار گيل گيلانشاه قرار گرفت . پس از مرك يزد گرد شوم (32 هجردي / 651 ميلادي )گيلانشاه شروع به ساختن برج و بارو و سدار دفاعي جهت جلوگيري از حمله اعراب مي كند ….(1)

سيد ظهيرالدين مرعشي نيز مينويسد كه گيل گيلانشاه از سي يه تا گرگان قصرهاي عالي ، عمارات قوي و قلاع و حصون ترتيب داد اما داراملك او در گيلان بود …..(2)

عبدلي(4) به نقل از آرتور كريستين سن مي نويسد قبل از هخامنشيان ،قوم كادوس در دوران مادها در نواحي كوهستاني گيلان سكني داشتند كه بعدا گيلها و ديلمي ها را تشكيل دادند كه جز’ اقوام آريايي واقعي ميباشند.

عبدلي مي نويسد به نظر مي رسد در اين زمان يعني ساسانيان دژ گشت يا قلعه رودخان فعلي واقع در حومه فومن (=پومن ، هومن  ، وهومنه ) به يك مركز مهم نظامي –سياسي كادوسها تبديل شده بود ولي قلعه و اقوام كادوس قبل از اين در اين مكان وجود داشته اند . اين مكان در زمان اشك سوم اهميت سوق الجيشي پيدا مي كند و پارتيها اين قلعه را جهت نظارت سرزمين آماردان ( شرق سفيد رود –حوالي رودبار  )استفاده مي كردند واين مكان مقري نظامي گرديد . دژ گشت يا شاهپور (فيروز ) ساساني پسر نرسي دوم بوده است اين دژ حاوي اسراري است كه تا كنون كشف نشده است.همرديف اين قلعه آثار كادوسها در آق اولر در ييلاقات كركانرود تالش به همراه شهر باستاني وجود دارد كه داراي آ تشكده بوده وآثار آن نيز  هنوز  وجود دارد (3)

اسكندر منشي مولف تاريخ عالم آراي عباسي نيز مي نگارد واليان گيلان (بيه پس )خود را از نژاد اسحق پيغمبر شمرده اند و رشيدالدين فضل ا لله آنان را از اعقاب ساسانيان مي شمارد.(5)

خو چكو ضمن بازديد از قلعه مي نويسد ،قلعه دژي بر بالاي كوه با سنك و آجر ساخته شده و طرفين در ورودي دو برج دفاعي مستحكم است . بر بالاي در كتيبه اي است كه مطالب زير بر سنگي حك شده است :اين قلعه كه به نام قلعه حسامي است نخستين بار در سال 918 ( 13-1512 الي 16-1515 )الي 921 ميلادي به امر سلطان حسام الدين بن اميره دباج بن اميره علا الدين اسحقي تجديد بنا شد . اين كتيبه را كمالدين بن محمد گيلاني نوشت . عبارات آن از خان احمد شيرواني و تحرير آن از ابن حسيني الخراساني است (6).

دكتر ستوده مي نويسد : دژي كه بنام قلعه رودخان خوانده ميشود سومين بنا از بنا هاي عجيب هفت گانه گيلان است . نگارنده كه دژ هاي زيادي را ديده  و مطالعه كرده است تا كنون دژي بببه اين عظمت و استحكام نديده است . شايد بتوان اين دژ را يكي از دژ هاي عجيب  ايران دانست .تنها دژي كه مي تواند برابر و همسر او باشد قلعه استخر (اصطخر )فارس است . دژ هاي خراسان ،الموت ،رودبار ،تارم زنجان در مقابل اين دژ بسيار كوچك و نا چيزند (7)وي مي افزايد كه مساحت قلعه رودخان معادل 10 الي 12 قلعه ديگر است و بيش از 20 قلعه انگلستان را مشاهده نموده است اما قلعه رودخان  بزرگتر و مستحكم تر از تمامي آنها است (شكل شماره 2 )

 اين قلعه داراي در ورودي با  پايه ستوني از سنگ سفيد به ابعاد عرض 33 در طول 77 در 25 سانتي متر بوده است و كتيبه ذيل روي آن نوشته شده بود كه توسط فردي هندي از جا كنده شده و از بين برده شده است. روي آن عبارات زير نوشته شده بود " . علاالدين اسحقي خلد ملكه و سلطانه در تاريخ ثمان عشر و تسمعا يه اين قلعه مباركه را كه مسمي به قلعه حسامي است و هركز درجه تغيير نيافته ……..918 دانا چون دهر دشمن خوي هرزه جوي ……خويش اظهار كند و عهد “……باقي مطالب آن فرسوده شده و از ميان رفته است (8).

همچنين نوشته كه بر بالاي الله دادكوه در جنوب گشت فومن خرابه هاي قصري قديمي وجود داشته كه وقتي مي گوييم حاكم فومن مجبور شد به قلعه رودخان هموار شود گنجينه ثروت خود را به آنجا فرستاد و ميان گوراب پس و خسرو آباد خرابه هاي عمارت كوچك مربع شكلي از آجر ديده مي ششود كه ساكنان آن مطبخ خانه كاخ قلعه رودخان مي دانند.(5)

اين دژ از حدود پانصد سال پيش تا  80 سال پيش توسط افراد مختلف حكو متيان و جنگليان به عنوان يك پناهگاه مورد استفاده قرار گرفته است و با توجه به اينكه ايجاد چنين قلعه اي موجبات شگفتي و حيرت از نظر معماري ، مكان گزيني ،سوق الجيشي ، مصالح مورد استفاده و …..مي باشد مي تواند در شرايط جديد و امروزي به عنوان يك مكان توريستي و تفريحي و اشتغال زا جهت استفاده و برنامه ريزي اكوتوريستي مورد استفاده قرار گرفته تا خرابه هاي باقي مانده نشاني از تلاش و هوش نياكان اين خطه به يادگار باقي بماند هر چند طبيعيت مرطوب و رويش درختان جنگلي ، تخريب سودجويان و عتيقه يابها ،  ……اين قلعه مورد بي مهري قرار گرفته است ولي جاذبه آب و هوايي و اكوتوريستي اين قلعه مي تواند بازديد كننگان بسياري را از ايران و جهان در تمامي فصول پذيرا باشد . كه اين مقاله كوشش در شناخت پارامترهاي اكوتوريستي اين قلعه و معرفي آن به علاقه مندان اكو توريست دارد.

ويژگيهاي محيطي و توپوگرافي قلعه رودخان

   پياده روي در داخل جنگل

       از روستاي قلعه رودخان در ارتفاع 150 متري تا قلعه مسير راه پوشيده از جنگل انبوه مي با شد كه از كنار رودخانه قلعه رودخان ،آب زلال و ماهي قزل آلا و آبشارهاي كوچك در مسير راه همراه مي باشد . در پاي كوه قلعه دو رودخانه قلعه دنه و قلعه رودخان از دو طرف قلعه را محاصره كرده است . كه در پاي رودخانه شمال شرقي ،تونلي وجود دارد كه ارتباط تونل را با قلعه با طول حدود 1500 متر در بر مي گيرد كه در حال حاضر در 10 متري تونل ريزش سنگ مانع از حركت بيشتر مي گردد. حركت به سمت قلعه از دامنه پر شيب شمال غربي با پله هاييي كه جديدا اداره منابع طبيعي احداث كرده است با نيم دايره بزرگي همراه مي باشد كه تا حدود 1000 متري قلعه ادامه دارد پس از آن بايد با توجه به كفش و لباس مناسب كوه به سمت قلعه حركت نمود . جنس زمين از پاي رودخانه تا خود قلعه از سنگهاي آهكي و ماسه سنگ پوشيده است و با خاك و برك هوموسي غني جنگلي فرش شده است نوع درختان مسير راه توسكاه ،ممرز ،افرا ،بلوط ،راش و آراد مي باشد .در چند نقطه از مسير راه پل چوبي جهت عبور از رودخانه نيز ساخته شده است ( شكل شماره 3 ).

-رود خانه خروشان

-         رودخانه قلعه رودخان حداقل دبي را در تير ماه با 5/1 ومردادماه با 8/1 متر مكعب در ثانيه و حداكثر دبي را ردر مهرماه با 7/5 و فروردين ماه با 5/4 مترمكعب در ثانيه دارا مي باشد و نشان مي دهد كه در برنامه ريزي رودخانه در ماههاي فروردين و اواسط ارديبهشت و از مهر تا اتمام دوره سرد سال امكان طغيان وجود دارد كه بايد تمهيدات لازم به عمل آورده شود (آبان با 7/2-آذر با 4/3 دي با 3/2 بهمن با 4/2 اسفند با 8/2  ارديبهشت با 8/5 خرداد با 1/3  و در  ماه شهريوربا 2 مترمكعب در ثانيه )حدود 5 ماه از سال از ارديبهشت تا شهريور بستر مناسب و بدون خطر را دارا مي باشد كه علاوه بر بازديد از قلعه و زيبا يي رودخانه براي ماهيگيري و شنا  نيز مناسب مي باشد .

-ويژگي آب و هوايي قلعه رودخان

در دره قلعه رودخان يك ايستگاه كليماتولوژي در مختصات جغرافيايي  14/49شرقي و 5/37 شمالي در ارتفاع 500 متري و يك استگاه بارانسنجي در 6/49 شرقي و 6/37 شمالي در ارتفاع 300 متري با آمار نسبتا طولاني احداث شده است . بررسي بارندگي ساليانه اين قلعه نشان مي دهد ميانگين باران در حدود 1700 مليمتر با ميانگين 1663 و انحراف استاندارد 271 و حداقل 1306 و

حداكثر 2552 با چارك اول 1560 ميليمتر و چارك سوم 1913 و با ضريب تغييرات 9/15 درصد ك  حاكي از نظم بارندگي ساليانه در اين قلعه مي باشد را نشان مي دهد بررسي بارندگي ماهيانه نشان مي دهد كه حداقل بارندگي در ماه هاي ارديبهشت تا شهريور از 50 تا 69 ميليمتر مي باشد ودر ساير ماهها ميزان بارندگي از 70 ميليمتر بيشتر است اين موضوع نشان دهنده اين واقييت است كه از ميانه بهار و تابستانها موقيعيت اكو توريستي قلعه در بهترين شرايط قرار داردو در زمستان با توجه به سرما و بوران با تجهيزات كوه نوردي و پوشش كامل اين امكان پذير است

برسي حداقل و حداكثر دما نشان مي دهد كه در قلعه حداقل مطلق دما از ماه مهر تا فروردين زير صفر درجه و تا 13- درجه سانتي گراد ميرسد و حداكثر مطلق دما از ماه فروردين تا شهريور تا 37 درجه سانتي گراد مي رسد  كه دامنه حرارتي حداقل 27 تا حداكثر 40 درجه را در طول سال نشان مي دهد كه اين دامنه برنامه ريزي توريسم زمستاني و تابستاني را با خود به همراه دارد .

بررسي ساعات آفتابي دژ قلعه رودخان نشان مي دهد كه بيشترين ساعت افتابي ماهانه از ماه فروردين شروع (90 ساعت )تا تير ماه به 206 ساعت متغير است در دوره گرم سال از ارديبهشت با 133 ،خردادبا 182 ، مرداد با 147 و شهريور با 135 ساعت كه متوسط از 2 تا 6 ساعت در روز داراي آفتاب مي باشد كه اين پارامتر با توجه به رطوبت هوا مي تواند نقش بسيار مطلوبي  را ايفا نمايد بطوري كه در ماه خرداد ،نير و مرداد اين دژ روزهاي به ياد ماندني  اب و هوايي خود را در نظر هر فرد بازديد كننده از نظر مطلوبيت هوا به همراه دارد .

نتجه گيري

با توجه به قدمت تاريخي و گذشته نا شناخته اين ميراث فرهنگي و ملي اين خطه ايران زمين است كه بهره گيري از زمان مناسب آ ب و هوايي و تعطيلي تابستانه و گردشگري ناشي از آن مي تواند نقش بالايي را در اشتغال زايي و افزايش درآمد روستاييان اين منطقه داشته باشد .واز طرفي موقيعيت جنگلي و توپوگرافي و زمستانهاي برفي ،پياده روي كوهنوردي و مسير مناسب تا قلعه و امكان اتراق در داخل قلعه و زمان دسترسي به قلعه و امكانات مخابراتي ناحيه ، از آن در فعال كردن گردشكري زمستان نيز مي توان بسيار مناسب باشد

منابع مورد استفاده :

1-       قربان فاخته –قلعه رودخان يادگاري از گذشته پر از فراز و نشيب  گيلان - اداره آموزش متوسطه گيلان – بدون تاريخ –ص 3

2-                مرعشي ،سيد ظهيرالدين –تارخ طبرستان ، رويان ، مازندران –به كوشش سيد محمد حسين تسبيحي –تهران –1345-ص 10

3-                  علي عبدلي تاريخ كادوس  - نشر  فكر روز – 1378-ص 167

4-                آرتور كريستن سن – ايران در زمان ساسانيان  ترجمه رشيد ياسمي  -ص 310

5-                رابينو –ولايات و دارالمرز گيلان  ترجمه جعفر خمامي زاده نشر طاعتي ص 181

6-                منوچهر ستوده از استارا تا استرآباد جلد يك ص 158

7-                اصلاع عرباني كتاب گيلان گروه پژوهشگران ايران جلد 1 چاپ دوم 1380 ص 548

8-                آمارنامه هواشناسي سازمان هواشناسي ايران

9-                امار دبي رودخانه قلعه رودخان سازمان آب منطقه گيلان رشت

10-            نقشه توپوگرافي شيت شولم و فومن سازمان جغرافيايي به مقياس 1:50000

11-            نقشه كاربري اراضي وزارت كشاورزي به مقياس 1:100000

منبع: http://www.iras.ir